brqfnvI
pMjfbI nfvl |
|
| brqfnvI pMjfbI nfvl asl ivc BfrqI
pMjfbI uwKDfrf df hI aMg hY. brqfnvI lkb ies nfl ies krky
juiVaf hY ikAuNik ieh nfvl jF brqfnvI pRsiQqIaF dy pRsMg
ivc iliKaf jf irhf hY qy jF brqfnvI DrqI qy bYiTaF BfrqI
qy pMjfbI smwisafvF nUM isrjx df aMg bxfieaf jf irhf hY.
donF hI hflqF ivc ricaf jFdf nfvl pMjfbI sfihq dI
muwKDfrf df hI Bfg hY. brqfnIaf ivc bYTy sfihqkfrF ny eys
DrqI qy rihMidaF ijnHF sfihqkfrF ny Zyr rcnf jF muwlvfn
rcnf kIqI hY, nUM mUl pMjfbI sfihq ivc ivcfiraf jfx lg
ipaf hY pRMqU prvfsI sfihq dI vwKrI drjybMdI df ruJfn ajy
quiraf jf irhf hY ijsdy pRqIkrm vjoN ies sfihq dI bxdI
aihmIaq idRsLtIgocr nhIN huMdI. iPr vI Bfrq dy kuJ
aflockF ny ies nUM suihrdqf qy jLumyvfrI nfl gOlxf sLuru
kr idwqf hY. jdoN asIN hux brqfnvI pMjfbI nfvl dI gwl
krdy hF qF ieh kihxf bxdf hY ik ijwQy ieh brqfnvI
pRsiQqIaF nUM nijwTdf qy eys DrqI qy ricaf jFdf brqfnvI
sfihq kihlFdf hY AuQy ieh muwK Dfrf df aMg hox krky ieh
mUl pMjfbI sfihq hI hY. hF, ieh vwKrI gwl hY ik iks sfihq
nUM pRqIinwDqf idwqI jFdI hY ieh glpkfr dI rcnf nUM prKx
qy mulFkx krn vfly dUr-drsLI lyKkF qy inrBr krdf hY. ikAuNik hwQlf prcf ieiqhfsk kflkRm nUM sMbMD ivc rKky ivcfiraf jf irhf hY, ies leI Auprokq aMikq smyN ivc isrjq nfvlF dI gwl krn qoN pihlF sMKyp ijhI ipRsLtBUmI AusfrnI lfhyvMd hovygI qfik gwl agFh qorn ivc shfeI ho sky. ieh qF pRqwK hY ik pMjfbI nfvl pCmI ividaf dy pRBfv df iswtf hY. pMjfbI ivc sB qoN pihlF pMjfbI nfvlkfrI nUM BfeI vIr isMG ny pMjfbI sfihq df aMg bxfieaf. BfeI vIr isMG qoN ielfvf pihly dOr dy nfvlkfrF ivc BfeI mohn isMG vYd, crn isMG sLhId afid ivsLysL vrnxXog nfm hn. iehnF nfvlF df muwK afsLf Drm prcfr qy suDfrvfd df sI. ies leI ieh rumFsvfd qy afdrsLvfd nfl pRyrq sn. agly dOr dy nfvlkfr nfnk isMG qy jsvMq isMG kMvl afid hn. ienHF dy ricq nfvlF nUM smfjk-suDfrk nfvl kih skdy hF ikAuNik ienHF ivc smfjk smwisafvF nUM aDfr bxfieaf igaf hY. BfvyN ienHF nfvlF ivc XQfrQvfdI rucIaF dI vI pRDfnqf hY qF vI ieh afdrsLvfd qy rumFsvfd qoN pRyrq sn. qIjy pVfa ivc syKoN qy suirMdr isMG nrUlf dy nfvlF ny XQfrQvfdI nfvl ilKx dI iprq pfeI. mOjUdf smyN ivc iek pfsy pyNzU siBafcfr nUM icqrdy nfvl ilKy jf rhy hn qy dUjy pfsy mhFngrF dy jIvn nUM AulIikaf jf irhf hY. ienHF nfvlkfrF ivc guridafl isMG, rfm srUp axKI, ajIq kOr ieiq afid af jFdy hn. pMjfbI nfvl khfxI suxfAux qoN sLurU ho ky, nftkI kfrjF qoN lMGidaF, pfqr AusfrI qy jLor idMidaF cyqnf pRvfh dI sLYlI ivksq kridaF mOjUdf hflq ivc puiwjaf hY. brqfnIaf ivc rcy gey (1990 qoN 1996 qk) nfvlF dI gwl CyVn qoN pihlF QoVI ijhI ipCl-JfqI-srvyKx kr lYxf jLrUrI Bfsdf hY qf ik hux qk dI nfvlI-rcnf df ichrf-muhrf AuBwr sky. brqfnvI nfvl pMjfbI prvfsI smwisafvF nfl afpxf dOr sLurU krdf hY. pihly nfvlF ivc prvfsI jIvn nfl sMbMiDq pRsiQqIaF BfrU sn. nfl nfl iewQy dI snawqI ijLMdgI qy siBafcfrk KulHF krky rumFsvfdI rMg vI ivdmfn hoieaf imldf hY. Auprokq nfvlkfrF ivc mnjIq isMG rfxf, idlbfg isMG bfsI, pRkfsL hmrfhI, mohx isMG kukV ipMzIaf, hirMdr isMG bjfj, blvIr kOr sMGyVf, qrsym nIligrI (nfviltkfr) qy blivMdrjIq kOr afid nfm ivsLysL qOr qy vrnx Xog hn. (ieh qwQ mYN joigMdr sLmsyr dI pusqk brqfnIaf ivc pMjfbI jIvn aqy sfihq aqy zf: kYNbo dI pusqk brqfnvI pMjfbI sfihq ivcoN ley hn.) iehnF qoN ielfvf pRIqm iswDU vI pMjfbI smwisafvF dIaF viBMn prqF nUM lYNdf pysL hoieaf hY. 1990 qk dy dhfky qwk puwjidaf smwisafvF hor vI dIrG rUp Dfrn kr geIaF qy pMjfb dy msly nfl sMbMiDq hor pRmuwK msly vI aMikq hoey. dIrG smwisafvF dy nfl nfl nfvlkfrF ny afpxI idRsLtI nUM vI ivsLfl kIqf qy nvIn pfsfr jUVy hn. brqfnvI nfvlkfrF ny iek pfsy brqfnvI pRsiQqIaF nUM sMdrB ivc rKky glp rcnf kIqI hY. dUjy pfsy pMjfb dy smfjk qy siBafcfrk jIvn nUM eyQy bih ky icqiraf hY. ies smyN dy aMqrfl dOrfn zf: svrn cMdn ny kMjkF, drsLn DIr isMG DIr ny lkIrF qy mnuwK aqyieh lok pMjfbI sfihq nUM idwqy hn. rGbIr ZMz ny rsLiqaF dI Xfqrf pysL kIqf hY. iesdy nfl nfl svrn pRIq ny do nfvl axpCfqI DI qy AulJIaF sFJF, imsjL kYlfsLpurI ny qy sUjLI roNdI rhI pysL kIqy hn. rqn rIhl ny sMdlI cfnx pfTkF sfhmxy rwiKaf hY. sMdlI cfnx hwQly aiDaYn ivc sLfml nhIN ho sikaf ikAuNik iesdI pRfpqI prcy dy ilKx qk nhIN sI ho skI. Auprokq nfvlF ivc byaMq ivsLy pysL hoey hn qy rlgz hn. ies leI ienHF nfvlF nUM krmvfr nfvlkfrF dy nF hyT aflocnfqmk idRsLtI rfhIN ivcfr rhy hF. kMjkF (svrn cMdn): kMjkF nfvl AunHF pMjfbI prvfsIaF dI gfQf nUM ibafn krdf hY jo afpxf vqn Cwz ky dUjy vqn dIaF brUhF qy afpxI afriQkqf nUM ibhqr bxfAux leI pDfry. AunHF afpxy vqn nUM hmysLF hmysLF leI Cwzx df inrxf nhIN sI ilaf sgoN Auh qF afpxI hflq nUM suDfr ky nvIn ivksq ho rhI dunIaf ivc inscq QF bxfAux leI hI afey sn pRMqU prvfs dIaF hflqF ny AunHF nUM iBMn iBMn smwisafvF qy pRsiQqIaF nfl Kihsrn leI mjLbUr kr idwwqf. ieh nfvl byaMq smwisafvF, GtnfvF, GolF, sMGrsLF qy bhupwKI pirvrqnF nUM idRsLtIgocr krdf hY aqy qIh sfl dy lMmy ieiqhfsk-vrqfiraF nUM afpxy klfvy ivc lYNdf hY. nfvl nUM kMjkF nF dyxf AunHF pMjfbIaF nUM smrpx krnf hY ijnHF ny nvyN mulk ivc aQfh musIbqF dy JwKV afpxy isrF qy shy hn. kMjk CotI Aumr dI bflVI nUM ikhf jFdf hY. bflVI lVkI aCoh, pivqrqf qy mfsUmIaq dI pRqIk huMdI hY. lyKk df Bfv hY ik pMjfbI prvfsI ieMnHF kMjkF dI inafeI hn ijMnHF nUM nvyN dysL dy aimxvyN qy amycvyN kwsLtF nfl inptxf ipaf. lyKk nUM ieMnHF nfl shfnBUqI hY. ieh nfvl, muwK qOr qy do pIVHIaF dI gfQf nUM ibafn krdf hY. pihlI pIVHI Auh hY ijs ny afpxy jIvn df muwK Bfg jF jvfnI df smF afpxy dysL ivc ibqfieaf hY qy bfkI df smF nvyN dysL ivc. dUjI pIVHI Auh hY jo brqfnIaf ivc jMmI plI jF ijMnHF dI jvfnI ies mulk ivc prvfn cVHI. pihlI pIVHI nUM ivsLysL krky sFsikRqk qy siBafcfrk-sMktF df sfhmxf krnf pYNdf hY. prfey mulk dIaF kdrF-kImqF nfl Kihsrnf pYNdf hY. mOsm qoN lY ky kMm krn dIaF mfVIaF hflqF qy Dwky qy sosLx nfl do cfr hoxf pYNdf hY. ies dy nfl nslvfdI krUr qfkqF nfl vI mwQf zfhuxf pYNdf hY. AunHF dI qRfsdI ieh hY ik Auh afpxy mulk coN afpxI afriQk hflq suDfrx ihq afey sn. ies leI muVnf vI dusLvfr hY. so ijvyN vI hY ieMnHF pRsiQqIaF nUM sihxf, jrnf qy iBVnf hI ieMnHF dI hoxI hY. piVHaF iliKaF ivakqIaF nUM afpxI ividaf dI gOrvqf nUM ivsfr ky snaqI ijLMdgI ivc nf cfhuMidaF vI nIvyN qoN nIvyN kMm krky jIvn inrbfh leI jUJxf pYNdf hY qy jlflq BrpUr qy afqimk-iglfnI sihxI pYNdI hY. iesqrIaF dI siQqI dUhry-qIhry sMktF dI isLkfr hY. Auh PYktrIaF ivc ikrq-ivrq vI krdIaF, sosLx sihMdIaF qy pirvfrk jLumyNvfrIaF vI inBfhuMdIaF hn. pVIHaF-ilKIaF aOrqF nUM qF sgoN hor vI ksLt sihxy pYNdy hn qy hIx Bfvnf df isLkfr vI bxnf pYNdf hY. nfvlkfr ny ijwQy BfrqI sFsikRqk qy siBafcfrk qfxy-bfxy ivc iBMn iBMn jfqI vrqfry dI qsvIr iKwcHI hY, AuQy Aus ny ieMnHF pfqrF nUM iBMn-Byd imtf ky ieko plYtPfrm qy iewkTf krky iesqrIaF nUM Gol ivc pYNidaF vI idKfieaf hY. ieAuN nfvlkfr nvIn pRsiQqIaF anusfr AunHF nUM syD idMdf hoieaf smwisafvF df smfDfn krfAuNdf hY. nfvlkfr AunHF pRqI kihMdf hY: ieh iek aijhf smuMdr sI ijhVf AunHF nUM qrnf pY irhf sI. ieh mOq vrgf ryigsqfn ijhVf AunHF nUM iZwz dy Bfr rING ky pfr krnf pYNdf sI. iesy qrHF pVHy ilKy ivakqIaF ny vI sMGrsL-BrpUr ijLMdgI jIvI. pihlF qF AunHF dIaF izgrIaF aYvyN hI geIaF. AunHF ny afpxIaF pVHfeIaF nUM sur-isr kIqf. sujfn isMG pMjfb ivc ieiqhfs df lYkcrfr sI. eyQy Aus nUM PYktrI ivc Dwky Kfxy pey. iek pfsy Aus ny tIicMg kIqI, nslvfdI vqIrf sihaf qy nfl hI mjLdUr lihr nUM sfQ qy syD idwqI. BuipMdr, sujfn isMG dI pqnI ny vI nvyN isirAuN pVHfeI krky GtIaF smJy jFdy kMm qoN Cutkfrf pfieaf qy afpxf sÍY-mfn Auwcf cuwikaf. krqfr isMG ikrqI df smuwcf jIvn vI smuwcy kfmf-vrg nUM smripq sI. ieMnHF ijhy hor anykF pfqrF ny pihlI pIVHI dIaF smwisafvF dy smfDfn krn leI cl rhIaF lihrF nUM bl bKisLaf. ies sB kuJ df ijLkr nfvlkfr krdf hY. sB qoN aihm muwdf ijhVf sfzy kfrj-kriqaF ny hwQ ivc ilaf, Auh sI nslvfd df, jo eyQy dy smfj ivc qy iBMn iBMn adfiraF qy kfrj-sQfnF ivc PYilaf hoieaf sI. kMmF kfrF dIaF hflqF ivc nslvfd pRDfn sI. skUlF ivc eysLIan qy kfly bwicaF nfl ivqkrf qF sI hI, rMgdfr aiDafpk vI ies dI mfr qoN bc nf sky. ies df koeI pfr-bMnf nhIN sI. nfvlkfr ny ies nUM sMjIdgI qy qrksLIlqf nfl ilaf hY. Aus ny kuJ aYsIaF GtnfvF nUM nfvl ivc pysL kIqf hY ijs ny smuwcy pMjfbI smfj qy pRBfv pfieaf. Auh gorI nsl dI aiBmfn-gRsq nslpRsqI, pMjfbI smfj dy zr, sMsy, tkrfa BrpUr sUrbIrqf nUM prbInqf qy qrksLIlqf nfl ibafn kIqf hY: ieh icwtI DrqI sfzI kdy nhIN bx skdI. kdy vI nhIN BfvyN asIN ies nUM afpxy qn-bdn dI hr botI dy dyeIey. pr kIqf kI jfvy ijhVy cfr pYsy iZwz ktky joVy sI AunHF dI jLmIn-jfiedfd bxf ky BrfvF nUM sMBfl idwqI. pihlI pIVHI qF ieMnHF qOKilaF nfl pwCI jFdI rhI pRMqU nvIN pIVHI ijhVI eyQy dy ividak mfhOl ivc pVHI, ijnHF dI cyqnqf pRoZ hoeI, AuhnF ny icwtI nsl nfl lohf lYx leI Tfx leI: ieh gory smJdy kI ny afpxy afp nUM? sfzy mflk? nhIN, Auh idn lwd gey hn. huMdf sI kdy ibRitsL rfj. hux ikwQy hY? pr ieMnHF dy isrF ivc ajy ijAuNdf hY. ieh Buwl hI gey ny ik asIN ienHF dIaF juwqIaF Kfx vfilaF dI aglI pusLq hF. iehnF KfDI, asIN nhIN Kf skdy. ies qrHF nslvfd dy pRqIkrm ivc eysLIan nOjvfnF df roh imlItYNsI dy rUp ivc pirvrqq ho igaf. prMqU nfvlkfr ny drsfieaf ik mjLdUr lihr nUM clfAux vfly hMZy-vrqy sfQI lIzrF ny ipwCy rih ky nvyN XUQ-ivMgF dI hmfieq kIqI. AunHF df iKafl sI ik imlItYNsI cMgI cIjL hY pr jy syD glq hovy qF kMm Ault vI skdf hY. ies qrHF nfvlkfr nOjvfnF qy sfQI lIzrF nUM nfl nfl pysL krdf hY. nfvlkfr ny siBafcfrk
Kyqr ivc afey pirvrqnF nUM vI rUpFiqRq kIqf hY. ijwQy
AuwcIaF smJIaF jFdIaF jfqF ivc aiBmfnI vrqfrf kMm krdf
irhf hY, AuQy kiQq inmn sLRyxI vfilaF ivc vI
jfq-brfdrI-sMklp AuvyN df AuvyN kfiem irhf hY. nvyN dysL
qy ividak mfhOl ivc Auprokq sMklp df nF insLfn vI nf
irhf. nfvlkfr ny nvIN pIVHI ivc pnpIaF qbdIlIaF nUM
pux-Cfx krky inqfiraf hY, qy nvIN pnIrI nUM afpxy mfipaF
nfl bgfvq krky aMqrjfqI ivafh krvFidaF idKfieaf hY qy
AuwcIaF jfqF dy aiBmfn nUM jrjry huMidaF qy ZihMidaF ivKf
ky BfrqI jfq-pRxflI ivc nv-jfigRqI dIaF rOsLn ikrnF nUM
sfkfr huMidaF pysL kIqf hY. AuwcI jfqI dI pfqrf sLFqI
dyvI dy aiBmfn dy sLIsLy nUM tuwtdy ikricaF ivc pysL hoeI
qsvIr nUM nfvlkfr ny sucwjqf nfl pfTkF dy sfhmxy sfkfr
kIqf hY: nfvlkfr ny eyQy ply muMzy-kuVIaF dI afvfrgI qy qRfsdI nUM vI nfvl ivc ivsqfr idwqf hY. axU, sujfn isMG dI lVkI hY. sujfn isMG piVHaf-iliKaf suliJaf-Guitaf pRgqIvfdI ivcfrF df pfqr hY ijhVf ies nfvl qy Cfieaf hoieaf hY. axU AusdI lVkI hY. Auh ies smfj dIaF glq kdrF-kImqF dI igRPq ivc af cuwkI hY. Auh isgrtF pINdI, izsko pfrtIaF qy jFdI qy rfq nUM nMgIn iPlmF dyKdI hY pRMqU pVHfeI vl Auwkf hI iDafn nhIN idMdI. drasl ieQy mfipaF dy pRBfv nfloN mIzIaf ijLafdf pRBfvsLflI hY ijhVf afjLfdI dy nF Auqy bwicaF nUM afvfrgI qy by-mqlb KulHF prdfn kr irhf hY. BwjIaF hoeIaF kuVIaF nUM XMg pIpljL hostl ivc pnfh dy ky AunHF dIaF ivakqIvfdI kruwcIaF nUM pwTy pf irhf hY. sujfn isMG axU nUM bfrMbfr smJfAuNdf qy pRyrdf hY ik prvfr-pRbMD dy kuJ asUl hn qy ienHF asUlF dy aDfr qy ieh prxflI itkI hoeI hY. pr axU dy mn qy koeI asr nhIN pYNdf. Auh qF hr smyN ivakqIgq ajLfdI dy nF qy mn cfhIaF krnf locdI hY qy GroN Bwj jFdI hY ijs df sMqfp Aus dy mfpy Bogdy hn. Aus dy vqIry ivc iksy iksm dI lck idKfeI nhIN idMdI. iek dPf Aus nUM Gr vfps afAux leI pRRyr ilaf jFdf hY qy Aus dy ivafh dI qfrIK vI pwkI kr leI jFdI hY pRMqU ivafh AuprMq peIaF jfx vflIaF jLumyvfrIaF nUM jdoN gOldI hY qF iPr GroN Bwj quwrdI hY qy muV Gr pYr nhIN pfAuNdI. kfly dosq nfl rihMdI qy ipafr-pINGF cVHfAuNdI hY qy aMq axbx dy rfh vI pY jFdI hY. iekwlqf df aihsfs hMZfAuNdI qy mfipaF pRqI qVpxf nUM afpxI sMvydnf c pkVdI qy JUrdI hY pRMqU Gr prqx leI rjLfmMdI nhIN pRgtfAuNdI. eysy qrHF iek hor pRmuwK pfqr krqfr df puwqr qyjI hY jo afpxI rjLfmMdI nfl sujfn dy doosq pRo: srdUl dI lVkI nfl sLfdI krdf hY pRMqU kuJ smF pfky Aus df ruk-ZMg bdl jFdf hY qy Auh gorI pfqr dy cwkr ivc Ps ky afpxI pqnI nfl byvPfeI kridaF hsdy-vsdy GrylU pirvfr ivc qryVF pf idMdf hY. krqfr dI mfniskqf KoKlI hoeI JuMjlf AuTdI hY ijs nUM nfvlkfr ny sLbdF ivc jLbfn dy ky sfkfr kIqf hY: krqfr hryk nvIN smwisaf nUM Kud nUM nvF bxf lYx vflf krqfr afp ajIb smwisaf dI pkV ivc af igaf sI. nvIaF smfjk hflqF anusfr KUd nUM Zfl ky hI asIN smwisaf df TIk hl qlfsL skdy hF. sfrI Aumr zfielYkts nUM afpxy lhU qy hwzIaF ivc jjLb krdy rhy pr afp hI aj smwisaf dI vsqU bx gey. krqfr dy puwqr df ieh kfrf vI ajLfdI dy nF Auqy ivakqIgq ku-rucIaF nUM pflx df hI iek sMklpfqmk ibMb hY. nfvlkfr ny nvIn pIVHI dIaF smwisafvF nUM pysL krky AunHF dy smfDfn pRqI phuMc nUM vI rUpmfn kIqf hY. pRMqU axU df afpxy Gr nUM vfps nf muVnf qy krqfr dy lVky df Gr Cz ky gorI nfl rumFs dIaF pINGF ivc mgn hoxf qy Gr vfps prqdy hoey nf ivKfAuxf ieh pwCmI klcr df pUrbI klcr qy hfvI idKfAux df Bfv hI iehI hY ik sfzI aglI pIVHI df BivK qy siBafcfr iesy qrHF hI mlIafmyt hoxf hY. nfl nfl mOjUdf pIVHI df qVpxf qy ivrlfpxf vI kfiem rihxf hY. nfvlkfr ny ies sB kuJ nUM icxOqI qy vMgfr dy rUp ivc pysL kIqf hY. Auh ienHF pfqrF nUM iswDy rfh pf ky vfps Gr ilaf skdf sI pRMqU Ausdy iKafl anusfr ieh XQfrQkqf dy ivprIq hoxf sI. BfvyN nfvl df smuwcf vfXUmMzl brqfnIaf dy sMdrBF dI pysLkfrI krdf hY pr brqfnvI smfj dI pihlI pIVHI afpxy BfrqI smfj nfl AuvyN hI juVI hoeI hY. ies pIVHI dy pfqr rih qF brqfnvI DrqI qy rhy hn pRMqU AunHF dy ihrdy BfrqI DrqI qy DVkdy hn. 1984 dIaF pMjfb dIaF GtnfvF ny hr pMjfbI nUM ihlf ky rwK idwqf hY. nfvlkfr ny BfrqI pMjfb dIaF smwisafvF nUM do-pwKI koinaF qoN vyiKaf hY. iek pfsy Auh Kfilsqfn nUM inkfr irhf hY ik ieh lok ipCl pYrIN ho qury hn. ienHF pfs koeI pwkI pIzI mMjLl nhIN qy dUjy pfsy Aus ny kyNdrI srkfr dI nIqI df vI KulH ky KMzn kIqf hY: srkfr ny ieko qIr nfl iqMn isLkfr kIqy hn. iBMzrF vfilaF df Kfqmf, akflI pfrtI dI hoNd df Kfqmf qy pMjfb dy ihMdU vot dI pRfpqI. awgy cl ky nfvlkfr srkfr dI DwkV pfilsI dy pRqIkrm aqy jLKmI hoeI pMjfbI mfniskqf nUM vI ihrdy vyDk Bfvnf nfl rUpmfn krdf hY: iqMn jUn nUM sfrf sLihr aqy hir mMdr sfihb POj dI lpyt ivc lY ilaf igaf. cfr jUn nUM hmlf krn dIaF iqafrIaF. pMj-Cy nUM hmlf qy kqlo-gfrq. KUn Krfbf qy lfsLF dy aMbfr. qy akfl qKLq Zih ZyrI. aKLbfrF, irsfilaF, ryzIAN qy tI¤vI¤ Aupr ieko hI Kbr sI. qy ieh sI: lokF dy Dfrmk jLjLbfqF df kql. ieMglYNz df hryk gurdvfrf lokF dy iCwly hoey BfvF leI PYhf bx igaf. ijhVy Kfilsqfn dy smrQk nhIN sn, AuhnF dy jjLbfq vI PwtV hoey sn. iswK iPrky dy lokF, Kfs krky AuhnF lokF nUM ijhVy gurU Gr nUM apfr sLrDf nfl vyKdy sn bVI Tys lgI. sMqulq bMidaF leI aijhy avsr qy lokF nfl gl krnI aOKI ho geI sI, sMqulq lokF df ivcfr sI ik ieh sfrI kFgrs dI votF dI Kyz sI.(pMnf 379/381) ienHF ivsLysL GtnfvF dy nfl nfl nfvlkfr ny byaMq msly qy GtnfvF jo 30 sfl dy aMqrfl ivc vfprIaF hn, nUM bVy asr-aMdfjL qrIky nfl pysL kIqf hY. hr msly dIaF jVHF ProlIaF hn, sMGrsLF dI insLfndyhI kIqI hY qy sODF vI idwqIaF hn. hux ies nfvl dI sMrcnf vl prqdy hF. kMjkF nfvl prMprfgq nfvl qoN iblkul ivprIq iksm df nfvl hY. prMprfgq nfvl dI iek QIm huMdI hY. vwKrIaF vwKrIaF pysL GtnfvF aMq ivc iek swcy ivc Zwl jFdIaF hn pRMqU kMjkF ivc ivisLaF dIaF amuwk lVIaF hn. ies df psfrf hI byaMq hY, GtnfvF qy pfqr axigxq hn. kuJ pRmuwK pfqr qF sihjy hI pCfxy jf skdy hn ikAuNik ieh arMB qoN afKIr qk sPr krdy hn. AunHF dIaF qMdF nUM proieaf jf skdf hY. kuJ GtnfvF qy pfqr iekwly iekihry Bfsdy hn ijvyN suqMqr ivcr rhy hox. rfjnIqk, siBafcfrk, smfjk, Dfrmk, afrQk juwt bxf ky pfqr qy ienHF sfrIaF GtnfvF nUM iPLt qF kr skdy hF pr nfvlI-qfxI ivc ieh sfry pfqr iksy muwK Gtnf ivc proey jf sKx dy asmrQ hn. gMBIr idRsLtI nfl ies nfvl qy JfqI mfrIey qF ieh nfvl afpxI hI iksm df iek ivlwKx nfvl hY. BfvyN ies ivc aMikq anykF hI ivsLy hn pRMqU iesdI pRmuwK QIm hY brqfnvI pMjfbI smfj df gihr-gMBIr qy bhu pfsfrI sosLx. ies idRsLtI qoN vyiKaF nfvl dI hr Gtnf arQ-BrpUr BfsdI hY BfvyN ieh nfvl dI sMrcnf qy ies dI sMglI-bDqf inXm anukUl iPLt nhIN bYTdI. nfvl dI gTnqf ieh mMg krdI hY ik ies dIaF sfrIaF GtnfvF muK kVI df aMg hox. sMrcnf pwKoN inscy hI kmjLorIaF rih geIaF hn pRMqU aYzy vwzy bhu akfrI qy bhu-pfsfrI nfvl ivc ienHF qruwtIaF df rih jfxf bhuqf arQ BrpUr nhIN lgdf. dUjI vzI gl ies nfvl dI ieh hY ik hr smwisaf nUM pysL krky aYvyN Cizaf nhIN igaf. sgoN hr Gtnf nUM ibafnx dy nfl nfl qrkvfdI ivcfrF nfl KMzn-mMzn kIqf igaf hY. ieh qrkvfdI ivcfr ikqy pfqrF dy rfhIN pysL hoey hn aqy ikqy lyKk vloN aiswDy qOr qy khy gey hn. ieh sfry ivcfr mfrksI idRsLtIkox dI pRoVqf krdy hn Bfv pRgqIvfdI Dfrf dy DfrxI hn. bhuq QfeIN ienHF ivcfrF dI pRoVqf qy dfrsLink ivcfr Dfrk qrksLIlqf pfTkF nUM tuMbdI hY. ikqy ikqy siBafcfrk ivcfrF dI kicafeI vI pRqIq huMdI hY ijvyN isgrt pIx dy sMbMD ivc ieh kihxf ik ieh gl qF drusq hY ik isgrt pIxf TIk nhIN pRMqU ies nUM Drm nfl joVn dI bjfey ishq dy pwK qoN idRVfieaf jFdf qF sfrQk lwgxf sI. dUjI gl iek QF qy ieh vI ikhf igaf ik BfvyN sfAUQfl qy brimMGm df Pfslf isrP 100/150 mIl df hY iPr ieh roxf Doxf ikAuN? ieh sLbd iksy pfqr vloN lVkI dy shury Gr qurn smyN khfey gey hn. ieh siBafcfrk AukfeIaF hn. siBafcfrk muwlF nUM aijhy qrkF nfl ZfhuMidaF idKfieaf jfxf bhuq sfrQk nhIN jfpdf. nfvlkfr ny brqfnIaf ivc pysL sMGrsLF ivc ijwQy ijwQy Kwby pwKI sMsQfvF dy rol nUM inwT ky pysL kIqf hY AuQy gurdvfiraF qy hor Dfrmk sMsQfvF dy rol nUM AuBfrn ivc rucI nhIN ivKfeI. BfvyN ienHF sMGrsLF nUM ivAuNqx qy syD dyx ivc Kwby pwKI ivcfrF dy sfQIaF ny agvfeI idwqI hY pRMqU amlI rUp ivc Auprokq sMGrsLF dI hfmI BridaF gurdvfiraF df ivsLysL rol irhf hY Kfs qOr qy pMjfbI BfsLf qy siBafcfr nUM sFBx, kfiem rwKx qy ivksfAux ivc ivsLysL Xogdfn ienHF sMsQfvF ny pfieaf hY ijs dI pUrI pysLkfrI nhIN ho skI. ieh gwl vwKrI hY ik nvIaF pysL pMjfbI smfj nUM icxOqIaF ijnHF ivc ivsLysLqr pMjfbI BfsLf df aglI pIVHI ivc axsMcfrq rih jfx krky anykF smwisafvF dy smfDfn leI gurdvfiraF qy Dfrmk sMsQfvF df hor rol bxdf hY ikAuNik pMjfbI smfj dI sLkqI dy BrpUr somy ienHF sMsQfvF dy pfs hI hn. ieh rcnf eyzy vzy akfr dI hox dy bfvjUd rOickqf BrpUr hY. ieh rOickqf keI guxF krky pYdf hoeI hY. lyKk pfqr AusfrI krn ivc zUMGf Auqiraf hY qy mnoivigafnk-CohF vI lfeIaF hn. vfqfvrx ieMnF sjIlf icqiraf hY ik smyN qy sQfn nUM klfvy ivc lYNdf hoieaf KUbsUrq klfmeI qsvIr AulIkdf hY. sLYlI bVI jfndfr qy glpfqmk hY. vfrqflfp sMKyp, cusq qy qrk BrpUr hY. iehI vfrqflfpI gux rOickqf Brn ivc shfeI huMdy hn. kuJ gwlF ivsLysL qOr qy rVkdIaF vI hn. nfvlkfr ny byaMq kFzF ivc pfqrF koloN iswDIaF qy nMgyj BrpUr gflF vI kZfeIaF hn qy iek do QfeIN kfimk sIn KulHm-KulHy icqry hn hflF ik ienHF kfimk sInF qoN bgLYr vI pdfrQvfdI ijLMdgI ivc KuwBy hoey pfqrF dIaF iGnOxIaF hrkqF nUM asLlIlqf dy koJHy idRsLF qoN lFBy rK ky vI idKfieaf jf skdf sI. sfihq klf df krqwv srysLt BfvF df sMcfr krnf hY. tflstfey klf dy sMbMD ivc kihMdf hY ik ijs nUM asIN klf kihMdy hF Auh kfm vfsLnf nUM pRyrdI hY. pr pwCmI klf sdIaF qoN apivqr clI af rhI hY. pUrn isMG (lMzn) afpxI pusqk suMdrqf aqy afnMd ivc asLlIlqf sMbMDI ivcfr idMdf hoieaf ilKdf hY: mn dI sUKmqf df inrfdr hI asl ivc asLlIlqf hY. ies leI Aprokq kQn ies gl dI hfmI Brdy hn ik klf nUM srysLt BfvF dI pRqIinwDqf krnI cfhIdI hY. dUjy pfsy nfvlkfr svrn cMdn ny BfrqI kdrF-kImqF qy suwcIaF pfk-pivqr gwlF nUM vI qrjIh idwqI hY. Auh smJdf hY ik ipAu DI dy siBafcfrk-irsLqy ivc pivwqrqf leI ikMnI ku QF hY. Auh krqfr isMG ikrqwI pfqr vloN Ausdy dosq mwKx isMG nUM ieh khfAuNdf hY ik AusnUM afpxI svfrQ iswDI leI afpxI DI koloN asLlIlqf BrpUr sLbd rUpI Bfvnf nUM ivakq nhIN krvfAuxf cfhIdf. iPr vI Auh pqf nhIN ikAuN axU qy kuJ pfqrF ivc nMgyj df pfsfr krn ivc ruicq huMdf hY. nfvlkfr kol glp nUM pRgtfAux dIaF KUbsUrq sMcfrI-jugqF hn iPr vI Ausny byaMq kFzF ivc iPkiraF nUM PYsLnbfjLI dI rMgq ivc itkfx dI byarQ koisLsL kIqI hY ijs nfl vfkF ivc nIrsqf Br idwqI geI hY. bhuq QFeIN lyKk ny ieko lPjL nUM vfk dy rUp ivc vriqaf hY. ieh sLbd ivDI AudoN hI sPLl huMdI hY jdoN ieh sLbd iksy Kfs Bfv nUM sMvydnf rfhIN JMjoVn. Aus hflq ivc iekwlf sLbd hI vfk dy rUp ivc a-kudrqI nhIN lgdf sgoN KUbsUrqI df pRqIk ho inbVdf hY. Bfsdf hY ik svrn cMdn ny ies nfvl ivc sLYlI df invyklf qjrbf hI kIqf hY. ies nfvl ivc pfqr sujfn isMG qy krqfr isMG ikrqI QF pur QF ieMj bhuVdy hn ijvyN ieh PfrmUlf rUp ivc iPt kIqy gey hn. pRMqU ieh gwl vI Auicq hY ik nfvlkfr ny afpxy ivcfr iksy nf iksy rUp ivc qF dyxy hI huMdy hn. pRMqU ieh ivcfr GVy-GVfey nf jfpx. ieh gl pUry nfvl ivc ikqy ikqy rVkdI qF jLrUr hY pr smuwcI ibrqI iekfgrqf dI DfrxI vflI hI bxI rihMdI hY. Auprokq aMikq inwkIaF-motIaF AukfeIaF/qruwtIaF eyzI vwzI rcnf dy kwd-kfT nUM koeI swt nhIN mfrdIaF. pfTkF dy mnF ivc bixaf-ivkisaf ibMb AuvyN df AuvyN kfiem rihMdf hY. insLkrsL ivc ieh ikhf jf skdf hY ik nfvlkfr ny pRgqIvfdI-idRsLtI df afsrf lYNidaF bhuq QFeI isDFqF dI pux-Cfx kIqI hY. dfrsLink ivcfr pRgtfey hn. nslvfdI nIqI ipwCy luky aiBmfnI vqIry rfhIN apxfey GVy-GVfey isDFqF nUM gOilaf hY. afrQk-GolF dy sMdrB ivc hfkmF dI hYNkV-nIqI qy AunHF dy aiBmfnI jjLibaF dy nfl nfl pRgqIvfdI idRsLtI rfhIN Jlk vI puafeI hY. ijwQy ijwQy vI pRgqIvfdI/mfrksvfdI idRsLtI shfiek huMdI hY, AuQy nfvlkfr ny ies nUM vriqaf hY. ijwQy BfrqI kdrF-kImqF dI pRxflI shfiek huMdI hY, AuQy ies df vI pRXog kIqf hY. keI QF nfvlkfr ny mfnv-vfdI idRsLtI nUM vI sfhmxy rwiKaf hY. PYiminjLm bfry idwqy gey ivcfr sfrQk hn. ies lihr dI rUh iesqrI dI vkflq krn dI bjfey mrd dy iKlfP ho inbVdI hY. ies ivcfr nUM isDFqk qy dfrsLink ivDI rfhIN pRgtfieaf hY. nfvlkfr ny ies rcnf nUM bhu-pwKI ivcfrF nfl jfndfr bxfAux ivc pUrI koisLsL kIqI hY. inrsMdyh ieh nfvl brqfnvI-glpkfrI ieiqhfs ivc iek ivsLysL pRfpqI qF hY hI, ieh BfrqI pMjfbI sfihq dI muwK Dfrf ivc rKky vI ivcfrn leI aihm rcnf khI jf skdI hY. lkIrF qy mnuwK(drsLn isMG DIr) drsLn isMG DIr df nfvl lkIrF qy mnuwK pMjfbI smfj ivc sfmMqI jIvn dIaF AunHF sFsikRqk qy siBafcfrk lkIrF, ijhVIaF sfzy jIvn nUM GyrI af rhIaF hn qy sfimak hflqF ivc ivcrn leI ivsLysL ivcfrF qy qrkF nUM nfl lY ky qurnf loVdIaF hn nUM qoVnf, nfvl df lKsL hY. ies nfvl dI glpI-cyqnf pMjfb dy smuwcy smfj qy siBafcfr dI zfielYkitks nUM smJidaF syD dyxf hY. ies df glpI-Kyqr duafby df Auh ielfkf hY jo gurfieaF qy jMizaflf dy drimafn qy afs-pfs dy ipMzF qk PYilaf hY. inscy hI ieh duafby dI aFcilkqf nfl Eqpoq hY. iesy leI duafby dI suMdr Bfsf df pRXog hoieaf hY. BfvyN duafby dI BfsLf kyNdrI BfsLf dy kfPLI nyVy hY iPr vI ies dI Aup-BfsLf dy Buwly-ivsry sLbd qy lok-muhfvrf kfPLI AuGV ky sfhmxy afieaf hY. nfvl ivc pMjfb dI jIvn sLYlI lgpg cflI sfl dy ieiqhfs qk PYlI hoeI hY. muwK qOr qy nfvl dI jIvn-kQf iksfnI smfj nfl sMbMiDq hY. nfvlkfr ny ies sLRyxI dI jIvn-ivDI qy akFiKafvF nUM suMdrqf qy rIJ nfl icqiraf hY. iksfnI jIvn ivc jLmIn hI iksfn dI afmdn df muwK mfiDam huMdI hY. ies nfvl ivc iksfn dy sosLx dI qsvIr vI pysL hoeI hY. iksfn afpxI hYsIaq dI sImf qoN bfhr jfky vI nwk-nmUj bxfeI rKxf loVdf hY qy sosLx nUM shfrdf hoieaf sfmMqI-kImqF nUM pfldf hY. dUjy pfsy afriQkqf dI inGfr coN inkl ky hor pUMjI dy af jfx nfl iksfn afpxy hI BfeI cfry nUM muafPL nhIN krdf. ies nfvl ivc BfvyN pMjfb dy smuwcy jIvn qy siBafcfr nUM pysL krn df Xqn hY pRMqU ies nfvl dI mUl-kQf do twbrF dy duafly GuMmdI hY. iek iDr virafm isMG dI hY jo sLyr pur df vfsI hY. ieh ipMz bVy ipMz dy lfgy hI klipq ipMz hY. Aus kol coKI jLmIn hY qy prvfr sFJ-dfrI isstm aDIn svY-BrosgI, gOrvqf qy sPlqf sihq jIvn-inrbfh kr irhf hY. dUjI iDr iksLn isMG bVy ipMz nfl sMbMiDq hY jo afriQk mMdhflI coN gujLr irhf hY. Aus df cfcf ibsLnf astrylIaf coN coKI pUMjI kmf ilafAuNdf hY ijsdy afsry iksLn isMG hor jLmIn KrId ky bVf ijLmINdfr bx jFdf hY. afriQk inGfr dy smyN iksLn isMG ny afpxy lVky bilhfr isMG leI virafm isMG dI lVkI DrmI df irsLqf qrilaF nfl ilaf sI. AuhI iksLn isMG bfd ivc afpxy puwqr dy ivafh smyN virafm isMG nUM afpxy nfloN nIvF grdfndf hY. prMqU virafm isMG smfj ivc afpxI hYsIaq nUM bxfeI rwKx ihq krjLf lY ky afpxI lVkI df ivafh pUrI sLfn-sLOkq nfl krdf hY. ienF lkIrF df aglf pVfa prMprk ivsLvfsL qy jfq brfdrI dy sMklp qy aDfrq hY ijvyN hrdIp(DrmI dI lVkI) df afpxy hI ipMz dy suKjIq nUM ipafr rUpI prvfngI nf dyxI hY. pRMqU nfvlkfr ies ivsLvfsL rUpI imQ nUM ividak igafn qy qrksLIlqf dy nfl nfl smyN dI loV anusfr lckdfr cflF apxfky qoVdf qy ies pRymI joVy df ivafh krvfAuNdf hY. iesy qrF gurpRIq (virafm isMG df lVkf) ieMglYNz ivc gYr-brfdrI dI lVkI, jo qlfk-sLudf hY, AusnUM prMprfgq lkIrF dy mudeIaF nUM hfr mMnfvx dy rsqy pfAuNdf hY. ieh nfvl sfmMqI pMjfbI smfj dIaF prMprfgq lIhF qy qurIaF hoeIaF lkIrF nUM nvyN cfnx dy pirpyK ivc syD dyky isry cVHfAuNdf hY. nfvl dI sMrcnf prMprfgq glp-ivDI qy aDfrq hY. nfvlI QIm dI khfxI nUM GtnfvF qy pfqrF dy ikrdfrF rfhIN pysL kIqf hY. pRMqU pfqr AusfrI dI sUKm-ivDI cyqnf-pRvfh prDfn rhI hY. ies ivDI rfhIN nfvlkfr ny pfqr aMdr cl rhy Gol nUM, pfqrF dy mfnisk jjLibaF nUM qrk-ivqrk dI ivDI rfhIN, KUbsUrqI nfl pysL kIqf hY. pfqrF dI mfniskqf nUM Kojx dI ieh ivDI drsLx DIr dI klm ivc pRmuwKqf hfsl kr geI hY. duafby dI jIvn sLYlI df BrpUr icqrx Kfs krky iksfnI jIvn qy siBafcfr, ies dI afriQk KusLhflI qy JoiraF nUM, iesdI virafmgI qy sicafrgI nUM, JgiVaF-eIrKfvF nUM arQ ivvsQf dy sosLx nUM, kbfielI cirqr qy sB qoN vD pMjfb dy smuwcy vfXUmMzl qy siBafcfr nUM bhuq hI suMdrqf sihq mUrqImfn kIqf hY. ies qrHF iksfnI jIvn df ivsLlysLx, pRfikrqk vrnx, siBafcfrk AuqsvF, myly, iCMJF, ivafh vyly dIaF rsmF dy AuBfr qy Ausfr nUM ibafnx ivc DIr dI klm ny isKrF CuhIaF hn. ieMj Bfsdf hY ik lyKk ny ieh jIvn qy siBafcfr dyiKaf hI nhIN Kud hMZfieaf vI hY. DIr ny pMjfb dy vfXUmMzl qy ivsLysL krky iksfnI jIvn dI qsvIr nUM Ausfrn ivc koeI ksr nhIN CzI. vYsy qF anykF hI sLfndfr icqr iKwcHy hn. Aus dy icqr dI ieko hI qsvIr pysL krky Ausdy hunr nUM idRsLtI gocr krdy hF: sihjy sihjy hfVHI dIaF PslF juafnI dy bUihaF qy afx ZuwkIaF. kxkF nUM iswty inkly, bUr ipaf, iPr iswitaF c hry hry moqI pey qy moqIaF c duwD df sMcfr hoieaf. Aus duwD dI KusLbU nfl iksfn KusL huMdy. cfa lihrfAuNdy, swDrF Pr-PrfAuNdIaF qy afsF aMgVfeI lYNdIaF. buwlHF qy lok-twpy kMbdy, sMgIq lihrF Qr QrfAuNdIaF. sMrcnf pwKoN kuJ GftF vI rVkdIaF hn nfvlI khfxI df pihlf Bfg jo ipRsLt-BUmI dy qOr qy pysL hoieaf hY Auh glpI-kQf prvfh df bhuqf ihwsf bxdf idKfeI nhIN idMdf qF vI pMjfb dy smuwcy jIvn-mwulF qy gOrvqf nUM pRoqsfhn krdf hY. ies Bfg dIaF kuJ GtnfvF pfTk nUM Kud mylxIaF pYNdIaF hn. kuJ ivsqfr aYsf vI hY ijs dy bgYr vI sr skdf sI. ies qrHF ijwnf ivsqfr ies Bfg nUM idwqf hY, AunI hI qyjLI aKIrly BfgF ivc idKfeI geI hY. ieMj Bfsdf hY ijvyN ieiqhfs dy ivkfs dI jIvn Dfrf ivc ikqy rukfvt pY geI hY. pfqrF dy ivcfrF ivclf pirvrqn mihjL ividaf df cfnx Ausiraf hY jdoN ik pMjfb ivc hoieaf pdfrQk ivkfs, rfjnIqk cyqnf qy smuwcy dysL dI arQ-ivvsQf rfhIN ipafr pRBfv aflop hY. aMqly kFz ivc ikrnjIq qy minMdr dy tuwtdy irsLqy dy kfrxF nUM awKoN-proKy krky kfhlI df sbUq vI idwqf hY aqy ieMj krky lyKk ny ies irsLqy nUM qoVky agFh gurpRIq nfl irsLqf joVn dI skIm nUM sfhmxy ilaFdf hY. pRMqU ieh qknIkI AUxqfeIaF nfvl dI vizwqx nUM bhuqf swt nhIN mfrdIaF. ies nfvl dI pRfpqI ijwQy pMjfbI jIvn-muwlF nUM ivkfs-lIhy pfAux ivc hY, AuQy iesdI pysLkfrI duafby dI aFcilkqf nUM suMdr BfsLf dy aflMikRq krn ivc vI hY. sLyrpur dy gdrI bfibaF dI kQf pfky ijwQy gdrI bfibaF dI kurbfnI df pRBfv rUpmfn kIqf hY, AuQy pMjfbI siBafcfr dy virafmI-suBfa dI alOikkqf qy ivlwKxqf nUM vI pRsquwq kIqf hY. ies qrHF nfvlkfr ny 1947 dI vMz dy icqrx nUM ijwQy mjLHbI qy jnUMnI kwtVqf hyT dwbIaF afpxIaF kImqF df ivsLlysLx kIqf hY AuQy mfnvI kdrF-kImqF nUM inbfhux vfly pfqrF pRqI drd-invfrk PYhy vI lfey hn. nfvlkfr ny 1947 dI vMz dI kruxf BrI qsvIr nUM vydnf qy vYrfgmeI jLbfn idwqI hY. pfiksqfnI ielfky qoN clI gwzI df sPLr inrMqr KOP, sihm, zr aqy ikqy afsLf qy ikqy inrfsLf df ckrivAU musfPrF nUM ainscqqf dI hflq ivcoN inklx nhIN idMdf. mOq dy zr df aiq drdnfk vrnx qy smuwcy vfqfvrx nUM pVHidaF ikRsLn cMdr dI khfxI pysLfvr aYkspRYs dI idl-cIrvIN qy idl ibMnHvIN Xfd pfTkF dy mnF nUM JuMjlf idMdI hY. inrsMdyh ieh ikhf jf skdf hY ik ies nfvl dI pysLkfrI nfl drsLx DIr pMjfbI nfvlkfrF dI kqfr ivc invyklf sQfn bxfAuNdf hoieaf jf KVoqf hY. ieh lok (drsLn DIr): ieh lok nfvl ivc drsLn DIr ny pMjfb dIaF smfjk, siBafcfrk qy rfjnIqk pirvriqq pRsiQqIaF dy ieiqhfs nUM afjLfdI qoN kuJ smF pihlF afrMB krky mOjUdf sMdrBF nUM smytidaF pysL kIqf hY. mOty qOr qy nfvl nUM iqMn BFgF ivc vMizaf jf skdf hY. pihlf Bfg jfgIrdfrI/sfmMqI kdrF-kImqF vflf pMjfbI smfj hY. pUrf smfj Auprokq pRsiQqIaF dy ivDfn dI GfVq rfhIN awgy quiraf jf irhf hY. sLfmo ies Bfg dI pRmuwK nfiekf hY. Aus df bfp afriQk pwKoN kmjLor hY. sLfmo kxk vFgU AusrdI jf rhI hY. Aus df Jorf mF bfp nUM KfeI jFdf hY. Aus dy mfqf-ipqf Aus dI sLfdI sohxI nfl kr idMdy hn jo dyKx-pfKx nUM jnfnVf Bfsdf hY qy AumroN vI vzyrf hY. sLfmo Br jvfn hox krky srIrk pwKoN suzOl qy BrvyN srIr vflI inklI sI. AuQy Aus ny afpxy hfxI df afpxy mn ivc iek ibMb icqiraf hoieaf sI ik Auh df jIvn sfQI dg dg krdI jvfnI vflf, BrvIN dfhVI qy sLyr idwK vflf mrd hovy. pRMqU Aus dIaF klpIaF swDrF df Gfx ho igaf jdoN Aus nUM shylIaF qoN sUh lwg geI ik Auhdf hox vflf idl rUpI rfjf nhIN sgoN AuhdIaF swDrF df kfql ho inbiVaf hY. sLfmo afpxy afp nUM Kqm krn qy qul jFdI hY. pr lok-lfj Aus nUM aijhf krn leI bfDk ho inbVdI hY qy sohxI nfl ivafh dy irsLqy ivc bwJH jFdI hY. pr kfm jjLbf bVf blvfn huMdf hY qy AuhdIaF swDrF acyq pwDr qy AuvyN hI kfiem rihMdIaF hn. Auh afpxy shury Gr jfky irsLqy coN nOjvfn jrnYl nfl pINGF pfAux leI iqafr ho jFdI hY. AuQy vI Aus nUM asPlqf pwly pYNdI hY. iPr ipMz dy jgIrdfr dIaF kfm swDrF df isLkfr ho ky Auhdy ivcoN hI afpxy supinaF dy hfxI dI pUrqI krnf locdI hY pRMqU sohxI dI mrdAU hAumY brdfsLq nhIN krdI qy Auh Gr bfr Cwz ky sfD bxn dy rfh pY jFdf hY. sLfmo dy rsqy ivc jgIrdfrI kwdrF-kImqF vflf smfj hY ijwQy AusdI suxn vflf koeI nhIN. afriQkqf sfhmxy KVoqI hY. ies smfj dI cODr mrd rUpI smfj dI hY. ies qrHF dy smfj ivc sLfmo vrgy pfqrF dI swDr pUrqI hox df svfl hI pYdf nhIN huMdf. ies leI sLfmo nUM afpxI hoxI mUhry hiQafr suwtxy pYNdy hn. dUjy Bfg ivc jgIrdfrI smfj hI cl irhf hY pRMqU ieh smfj afpxI ajLfdI AuprMq Ausr irhf smfj hY ijwQy igafn qy ividaf df psfrf ho irhf hY. ies Bfg ivc sLfmo df lVkf krmf ividaf gRihx krdf hY. jgIr isMG dI lVkI gurpfl vI AuQy hI pVHdI hY. skUl ivc iekwTy pVHidaF AunHF df ipafr pwk jFdf hY. Auh afpxf afp iek dUjy dy hvfly kr idMdy hn. Auh afpxy duafly ipafr Biraf sMgIq Jrdf vyKdy hn qy jjLibaF dI dunIaF ivc ivcrx lgdy hn. AuhdI mF AuhnUM mirafdf df vfsqf pfAuNdI hY. Auqr ivc gurpfl kihMdI hY: jdoN mirafdf bymfienI ho jfvy qF bdl idwqI jfxI cfhIdI hY. afpxy ipAu nfl vI Auh afpxy ipafr dI gwl qrksLIlqf nfl krdI hY. krmy nUM mfrn df Xqn kIqf jFdf hY. ies AuprMq gurpfl df ipafr hor qkVf ho jFdf hY. mF kihMdI hY: Auh kMm kr ijhdy nfl kysr pvy. gurpfl kihMdI hY: kysr qF Gsy ipwty rfhF qy qurn vfilaF qy pYNdy, nvF rfh bxfAux vfilaF nUM gflF pYNdIaF hn. Auh afpxf qrk iswD krn leI gurU nfnk dyv jI dI imsfl pysL krdI hY. ies qrHF Auh jgIrdfr dy sfhmxy bolx df hIaf krdI hY qF Auh ipAu dy sfhmxy krmy nUM afpxf hfxI mMnxf svIkfrdI hY ijs qy jgIrdfr Aus nUM mfr-kuwt ky AusdI jLbfn nUM dbf idMdf hY. ies Bfg ivc jgIrdfrI afpxf nvF rUp aKiqafr krdI hY. srmfey dfrI Xug vflIaF jugqF af jFdIaF hn. gurpfl afpxf ijLwdpuxf Cwz ky mOky dI qfV ivc ho jFdI hY. jgIrdfr nvIaF jugqF vrq ky krmy nUM ipMz Czx leI mjLbUr kr idMdf hY. Auh srmfeydfrI vfly dfa-pyc vrq ky krmy nUM afriQkqf ivc ipsidaF Cz ky Auhdy ihrdy nUM kmjLor kr idMdf hY aqy krmf gurpfl dy ipafr nUM ivafh ivc qbdIl krn ihq afriQkqf dIaF mjbUrIaF mfniskqf c mihsUsidaF asmrQ ho jFdf hY. ies qrHF ies Bfg dI nfiekf df ipafr vI isry nhIN cVHdf. BfvyN nfiek-nfiekf pVH ilK ky isafxy ho gey hn pRMqU jgIrdfrI-kImqF ajy vI BfrU hn. ies leI ipafr dI svIikRqI ienHF nUM vI nhIN imldI. qIjy Bfg ivc gurpfl dI sLfdI jgIrdfrI qbky dy muMzy rfjbIr nfl kr idwqI jFdI hY. rfjbIr BrsLwt-rucIaF vflf muMzf hox krky afpxI pqnI nUM BfrqI kdrF-kImqF dy anusfr siqkfr nhIN idMdf qy iek hotl ivc afpxy dosq dy bhfny iek dUjy dIaF iesqrIaF nfl kukrm krn df cfrf ricaf jFdf hY ijs krky gurpfl afpxy ipMz puwj jFdI hY qy kflj dfKl ho ky afpxI ivakqIgq ijLMdgI jIAuxf sLurU kr idMdI hY. Aus dI lVkI mndIp jvfn ho ky kflj ivc pVHdI hY. krmy df muMzf bcnjIq vI AuQy hI kflj ivc pVHdf hY. krmy ny POj ivc aPsr bxky AucyrI pujIsLn bxf leI sI. 1984 dIaF GtnfvF vfpr jFdIaF hn. pMjfb qy lwgy swl nUM brdfsLq nf kridaF Auh aiqvfdI lihr ivc iswDf aiswDf Xogdfn pfAuNdy hn. jgIr isMG akflI vrg dy grm DVy dI pRqIinwDqf krdf hoieaf nOjvfn qbky nUM BVkfAuNdf hY qy sfrf ksUr ihMdUaF df dsky ihMdUaF df kql krn leI AuksFdf hY. pRo: jsbIr isMG ies aml nUM nkfrdf hY ieh kfrf kFgrsI sfmrfj df hY nf ik ihMdU smfj df. aMq ivc aiqvfdI tolf, blvMq isMG, jgjIq isMG qy cUhV isMG, jgIrdfr df kql kr idMdy hn. pulIs swKqIaF krdI hY. blvMq dy mfqf-ipqf qy ipMz dy BfeIcfry nUM PV ilaf jFdf hY qy aiqvfdIaF dI lihr nUM mwTf kr idwqf jFdf hY. iesy lihr dOrfn mndIp ipafr-ivafh df PYslf kr lYNdy hn. mndIp ivafh leI afpxI mF gurpfl nUM mnf lYNdI hY. ividaf dy cfnx, bdldIaF pRsiQqIaF qy nvIn pIVHI dI mfniskqf dy ivkfs krky ijhVf ipafr pihlIaF pIVHIaF df isry nf cVH sikaf ies pIVHI df hux sPlqf sihq inB jFdf hY. ies nfvl ivc nfvlkfr ny pMjfbI smfj df BrpUr icqr, sfmMqI kdrF-kImqF, iesqrI dI aDIngI qy asmrQf, jgIrdfrI aiBmfnI-mfniskqf qy sLosxI-vqIrf, bdldIaF pRsiQqIaF, anpVHqf, aigafnqf, pulsI rfj dIaF vDIkIaF qy BirsLtfcfrI cirqr, rfjsI-isDFqk ivcfrDfrf, imqrqf, shfnBUqI qy mfnv-vfdI ivcfrF nUM BrpUrqf sihq pysL kIqf hY. jdoN iesdI sMrcnf vl prqdy hF qF ieh nfvl prMprfgq lIhF qy Ausiraf sPlqf sihq iniBaf dyKdy hF. ies nfvl dIaF GtnfvF muwK khfxI nfl imldIaF awgy qoN awgy qurI jFdIaF hn. ivsLysL qOr qy nfiekfvF dI mfniskqf nUM bKUbI icqiraf hY. ies glpI khfxI dIaF iqMn pRmuwK nfiekfvF hn. sLfmo pihlI nfiekf hY ijQoN khfxI afpxf rUp sQfpq krdI hY. sLfmo dI pfqr AusfrI vDIaf kIqI hY. Aus dy vlvly, cfa, AumMgF, KfhsLF, jjLibaF dI brfq, suhxy-swjdy-Bfsdy mnmfhI dI cfhq afid prbInqf nfl AuGVdy hn. pRMqU Ausdy jjLby amlI rUp c pnp nf sky. sfmMqI smfj ivc smfjk-vrjxf df vDyry dKl huMdf hY. Auh afpxIaF swDrF nUM amlI-jfmf nf pihnf skI ikAuNik smfjI mfndMz aijhf krn leI bfDk sn. lyKk ny pfqr AusfrI kridaF smfjI kdrF-kImqF qy smfjI zfielYkts nUM smJidaF-buJidaF nfiek-nfiekf nUM bdlx leI mjLbUr kIqf hY. gurpfl nfiekf dI mfnisk- idRsLtI smfjI ivkfs df aglf pVfa hY. iewQy af ky Aus ivc ividaf dy pRBfv kfrx afeI jfigRqI kfrx Auh afpxy mfipaF sfhmxy swc df iejLhfr jurawq nfl krdI hY. nfvlkfr ny ies pfqrf dI pfqr AusfrI vI smfjk qOr dy ivkfs nUM idRsLtIgocr kridaF ivigafnk qy mnoivigafnk aDfrF anusfr kIqI hY. qIjI pIVHI dI mfniskqf nUM BfvyN bhuqf Koijaf-qrfisLaf nhIN igaf qF vI nfvlkfr ny pirvriqq pRsiQqIaF qy smyN dI anukUlqf nUM iDafn ivc rKidaF ivafh dI prvfngI idKfeI hY. ies nfvl dI pfqr AusfrI ivc Aus ny ivsLysL krky mn-bcnI dI qknIkI-jugq nUM bhuq hI suGVqf sihq vriqaf hY. pfqrF dI pRqwK-apRqwK mfniskqf nUM ies qknIk rfhIN icqiraf hY. ies qrHF drsLn DIr ny pfqr AusfrI krn ivc dUr-idRsLtqf qoN kMm ilaf hY. ies nfvl ivc kuJ qknIkI kmIaF vI rih geIaF hn. jgIr isMG dI byhurmqI pihly kFz ivc huMdI hY qy iPr Auh igafrHvyN kFz ivc hfjLr huMdf hY. iesy qrHF hI sohxI (sLfmo df afdmI) CyvyN kFz ivc sfD bxn leI GroN inkldf hY qy vfps nfvlI-kQf ivc puwjdf hY 54vyN kFz ivc. nF Auhdy GridaF nfl imlfp huMdf hY qy nf hI koeI AuhnF dy afpsI pRqIkrm df pqf lgdf hY. iesy qrHF hI jgIr isMG jdoN srmfeydfrI-bfxy ivc nvyN sQfn qy dfKl huMdf hY Auh Jtpt aYm pI qy iPr mMqrI bx jFdf hY. nf hI Aus df Gol pRgt huMdf hY qy nf hI sMGrsL, nf hI rfjnIqk srgrmIaF qy nf hI kurbfnI Bfvnf dI qsvIr AuGVdI hY. iekwly smwgilMg dy afsry aYzI vzI pdvI qy puwj jfxf aXQfrQk ijhf lgdf hY. myrI njLr ny ieh qknIkI AUxqfeIaF gOlIaF hn. ies dy ielfvf nfvl ivc kuJ ivsLysLqfvF Kfs krky AuGVIaF hn. drsLn DIr ny nfvl ivc ijwQy vI vfqfvrx icqiraf hY, bVI hI rIJ nfl qy KuwBH ky icqiraf hY. jy ivafh df vfXUmMzl AulIkdf hY qF Aus smyN dy vfqfvrx, rsmF, ipMzF dy cfa mlHfr, iek dm awKF sfhmxy af KloNdy hn: sLfhpur inwkf ijhf ipMz sI. brfq afeI mgroN Kbr sfry ipMz ivc pihlF phuMc geI. ipMz ivc cfa lihrfAux lwgf, KusLIaF cFbVf pfAux lwgIaF. sfrf ipMz Doqy, sfP-suQry jF nvyN kpiVaF ivc sijaf hoieaf sI. gBrUaF qy muitafrF dy pYr DrqI qy nhIN sn lgdy. DrqI qoN igT igT Auwcf ho qurdy. jy vws huMdf qF pMCIaF vFg Jwt Auwz ky Drm sLflf phuMc jFdy, Kfs kr muitafrF. muitafrF Auwz qF nf skIaF pr Drm sLflf nUM jfx leI iekwTIaF jLrUr hox lg peIaF. pulIs dIaF mfrF-kuwtF, tfrcr krn df idRsL iewnF drdnfk pysL kIqf hY ik pVHidaF idl dihl jFdf hY. ies qrHF ijwQy vI Auh vfXU-mMzl dI qsvIr AulIkdf hY, Aus dI klm ivc adBuq sLkqI af jFdI hY. ies nfvl ivclI aglI ivsLysLqf iesdI sMbfdfqmkqf hY. sMbfd icqrx ligaf bVI TyT qy sfdI BfsLf pfqrF dy suBf anukUl AulIkI hY. Aus dy sMbfdF ivc ivcfrsLIlqf, Bfvkqf qy qrksLIlqf dy rly imly qwq KUbsUrqI nfl pysL hoey hn. drsLn DIr dy nfvlF ivcy asLlIlqf nhIN imldI. sfP-suQrI sfdI pMjfbI BfsLf idlF nUM DUh pfAuNdI, pRyrdI, Auqyijq krdI qurI jFdI hY. hF, Aus ny Qfxydfr dIaF gflF nUM hU b hU dyx df Xqn kIqf hY. jo pRsiQqIaF dI sImf ivc kudrqI Bfsdf hY pr cMgf hovy jy ienHF gflF nUM vI hU b hU nf dy ky kRoiDq, hAumY gRsq, ihkfrq qy gflI-gloc sLbdF nUM Bfvnf BrpUr BfsLf ivc sMcfirq kr idwqf jfvy qF iehI kfPI hY. pfTkF nUM ies sMcfirq BfsLf ivcoN gflI-gloc qy mMdy sLbdF dI Bfa mfrdI rUh df pqf lg hI jFdf hY. inrsMdyh ieh nfvl inwkIaF motIaF qknIkI qruwtIaF dy bfvjUd ivsLysL pRfpqIaF vflI rcnf ho inbiVaf hY jo pMjfbI sfihq leI mfx vflI gwl hY. irsLiqaF dI Xfqrf(rGbIr ZMz) irsLiqaF dI Xfqrf rGbIr ZMz df plyTI df nfvl hY jo Ausny afpxy jIvn dy aMq kfl qoN kpuJ smF pihlF hI ricaf. suBfvk hI ies nfvl ivc Aus dy jIvn df rcfieaf (hMZfieaf) anuBv sLfml hoieaf hY. rGbIr ZMz mfrksI Dfrf df pRbwD lyKk sI jo sfrI Aumr iesdI ivcfrDfrf qy sUrimaF vFg pihrf idMdf irhf. irsLiqaF dI Xfqrf ivc Ausny jIvn nUM sfrQk bxfAux leI KUbsUrq jIvn-sfQI df irsLqf GVn dI gwl kIqI hY. ieh KUbsUrq irsLqy dI buinafd isrP-srIrk suMdrqf, ryK-dyK qy bolcfl, dy rsmI slIky qy hI aDfrq nhIN sgoN ies pfk-pivqr irsLqy dI jVH ivc dfrsLink qy isDFqk phuMc dy nfl nfl krmXoogI hoxf vI aiq ainvfrI hY qF ik KUbsUrq ijLMdgI jI ky, mfxky smfj nUM suMdr qy kilafxkfrI bxfieaf jf sky. ies nfvl df muwK nfiek rfhul hY jo afpxI sih pfTkf sujfqf nUM jIvn sfQI dy rUp ivc ies leI apnfAuxf nhIN cfhuMdf ik Auh lMmI-JMmI, suhxI qy sunwKI muitafr hY qy bol cfl dy slIky ivc qilsmI iKcH rKdI hY sgoN ies krky hY ikAuN ik Auh pRgqIvfdI ivcfrF dI DfrxI hY. rfhul smfjvfdI ivcfrDfrf df hyqU nOjvfn hY jo mfrksI-isDFq nfl bwJHf hox krky afpxy ivcfrF nUM mfrksI-soc-pRxflI qy ZflidaF amlI jIvn vI Ausy qrHF jIx df ieCwk hY. sujfqf Aus dy ivcfrF dI kfiel hY pRMqU Aus df idRsLtIkox jIvn ivclI vfsqivkqf nUM smJ ky sfrQk phuMc apxfAux vl ruicq hY. pRMqU rfhul, pfrtI syD qy pfrtI-ivhfr leI pRqIbwD hY. ieh QoVf ijhf aMqr nfiek qy nfiekf ivcfrF ivc KVf hY. pRMqU ies dy bfvjUd sujfqf dI sfrQk phuMc dI srfhuxf krdf hY. sujfqf vI Aus dy ivcfrF dI kfiel hoeI afpxy irsLqy nUM pIzf krdI hY. donoN hI ies irsLqy nUM jIvn sfQI dy irsLqy ivc bMnHxf locdy hn pRMqU ies supneI isrjy irsLqy dI mOq ho jFdI hY jdoN ieh irsLqf ies krky isry nhIN cVHdf ikAuNik rfhul dI BfbI ny afpxy mfmy dI lVkI nfl irsLqf pwkf kIqf hoieaf huMdf hY. Auh rfhul dIaF BfvnfvF dI Kfqr afpxy kIqy PYsly nUM soDdI vI hY pRMqU sujfqf nUM ies Byd df pqf lg jFdf hY qy Auh rfhul dI bxn vflI jIvn sfQx nUM Tys nhIN phuMcfAuxf cfhuMdI. ies leI ieh irsLqf Drf Drfieaf hI rih jFdf hY. sujfqf dI sLfdI ieMglYNz ivKy jgdIp nfl ho jFdI hY jo smfjvfdI ivcfrF vflf nyk, susLIl qy jLhIn muMzf hY. smyN bfd jgdIp dI mOq ho jFdI hY. sujfqf dys prqdI hY. mYgjIn ivc CpI khfxI qy aflocnf huMdI hY ijs coN sujfqf df pqf lgdf hY. sujfqf nfl sMbfd cldf hY qy rfhul jIvn-sFJ joVn df sMkyq idMdf hY pRMqU mjbUrIaF bs rfhul nUM iPr ienkfr imldf hY qy Auh ieMdrf nfmI kuVI jo Aus dy ipqf syvk lfl dy dosq dI hrIjn brfdrI dI kuVI hY jo sunwKI, hwQF dI suwcI qy hoxhfr muitafr dy nfl nfl jLhIn qy krm Xogx vI hY, nfl irsLqf joVn df suJfa pysL krdI hY ijs nUM rfhul prvfn kr lYNdf hY. nfvlkfr ny ieh irsLqf pRgqIvfdI aqy mfnvvfdI-afdrsLvfdI ivcfrF dI sumyl-jugq rfhIN isry cVHfieaf hY. nfvlkfr ny Auprokq muK irsLqy qoN ielfvf jIvn ivc hor pivqr irsLiqaF dI sYr vI krvfeI hY. ienHF irsLiqaF anusfr vMz vI kr skdy hF. pRo: ikrpfl isMG qy Aus dy sLigrd df KUbsUrq irsLqf pysL kIqf hY. sLigrd dI Ausqfd leI bypnfh iejLq qy Ausqfd dI diraf idlI. ieho ijhy AusqfdI-sLigirdI irsLqy dI isrjxf BfrqI-sMsikRqI dI purfxI prMprf nUM rUpmfn krdy hn. syvk lfl ajLfd qy sujfqf df irsLqf isrP ipAu DI df irsLqf nhIN sgoN mMmqf, ivsLvfsL, Brosf, sihjqf qy ivkfs sLIl irsLqf hY. jgdIp df mF puwq df irsLqf, mF df puwqr leI kurbfnI qy puwqr vloN mF dy supinaF dI sfkfrqf qy ipafr Bfvnf nUM pRgtfAuNdf hY. ieho ijhy irsLqy grIbI dI sfrI kuVwqx pI lYNdy hn. iesy qrHF BrjfeI df irsLqf mF vFg inbfhux vflf hY. ienHF sfiraF irsLiqaF ivc mfnvqf GulI hoeI hY. ienF ivc BfrqI-sMsikRqI dy BrpUr drsLn huMdy hn. BfvyN ienHF ivc smfjvfdI aMsL vI ivdmfn hn qF vI ienHF irsLiqaF dIaF jVHF ivc BfrqI qy pMjfbI sMsikRqI dI gUVHI Cfp rUpmfn hoeI hY. drasl mfnvI-soc dy aDfr qy Ausry irsLqy hI jIvn Xfqrf nUM sfrQk, suK-snyh qy suhj-BrpUr bxfAuNdy hn. nfvl dI kfhxI bVI rOick BrpUr hY. ies ivc sLyarF dI swj-Dj qy sLYlI dI inPfsq ny kQfrs ivc BrpUr vfDf kIqf hY. rumFs qy afdrsLvfd dI puwT cfVH ky ies df supn-sMsfr isrijaf hY. nfvl ivc pysL irsLqy XQfrQk nhIN Bfsdy pr mfnvI ivcfrF dI pfhul dy ky sjIv bxfAux df pUrf Xqn kIqf igaf hY. ies ivc nfrI cyqnf qy AusdI kurbfnI Bfvnf dI suMdrqf vI AudYmfn hoeI hY. nfvl df aMq afdrsLvfdI rMgx df DfrxI ho inbiVaf hY. ieMdrf df ikrdfr rfhul dy ipafr-sMbMDF ivcoN nhIN Ausiraf sgoN nfvlkfr ny irsLiqaF dI pivqrqf nUM sfkfr dyKx dI iewCf hI kIqI hY jo glpI-ibrqFq ivc iPt nhIN bYTdf. smuwcy qOr qy ZMz dy mfrksvfdI-mfnvvfdI-afdrsLvfdI qy BfrqI sMsikRqI dy amuwl ivcfr ijLafdf pRbl rhy hn. drasl ZMz df ieh nfvl sMsfr ivc isrijq irsLiqaF nUM suMdr qy kilafxkfrI dyKx dI rIJH df pirxfm hY. iehI nfvl dI QIm hY jo Ausdy jIvn-afdrsL dI qrjmfnI krdI hY. sulgdIaF ruwqF(1992), svrnpRIq ny Auprokq nfvlkfrF qoN ht ky muK rUp ivc ipafr rUpI afdrsLk--BfvnfvF nUM afDfr bxf ky nfvlI rcnf kIqI hY. Ausdf pihlf nfvl sulgdIaF ruwqF rumFsvfdI BfvnfvF duafly Ausiraf rumFick nfvl sI. axpCfqI DI ivc Ausny rUVIgq kImqF nUM inKyDfqmk pRivrqI rfhIN ZihMidaF drsfieaf hY. axpCfqI DI ies krky axpcfqI rihMdI hY ikAuNik Aus df bfp prMprfgq kImqF ivc pilaf hox krky agFhvDU ivcfrF qoN qrihMdf hY. jo kuJ aMimRqf (iksLn isMG dI lVkI) dy mn aMdr vsdf hY Aus dIaF akFiKafvF hn, sDrF hn, ivcfrfqmk-agFhvDU rucIaF hn jo Aus dy bfp dI bOiDk sImf ivc iPt nhIN huMdIaF. ies leI aMimRqf dy nvIN rOsLnI vfly ivcfr iksLn isMG dy Dur mn aMdr nhIN puwjdy. ies leI aMimRqf dI hoNd iksLn isMG dy prMprfgq ivcfrF dI axpCfqI DI hI rihMdI hY. iksLn isMG jy AusdI pVHfeI leI jF Aus vloN afp vr cuxn dI prvfngI idMdf hY qF Auh ies krky nhIN ik Auh bOiDk qOr qy sB kuJ smJdf-buJdf hY sgoN Aus nUM aMimRqf dy sLihrI-pfqrF vloN ivcfrrUpI-vlvilaF ivc vl ky Aus nUM mfnsk qOr qy iqafr kIqf jFdf hY. Auh ienHF pfqrF dy ivcfrF dI isLlpkfrqf rfhIN mnvfieaf jFdf hY. Auh vhf qy Bfvkqf ivc KuB ky rjLfmMd ho jFdf hY. ienHF hflqF ivc aMimRqf iksLn isMG dy rUVIgq ivcfrF ivc axpCfqI hI rihMdI hY. nfmkrx krn ivc lyKk kfPI sPl irhf hY qy ieh nF bVf ZukvF pRqIq huMdf hY. lyKk df muwK AudysL purfqn pIVHI qy nvIn pIVHI dI twkr nUM drsfx df hY. purfqn pIVHI Auh hY jo BfrqI pMjfb dIaF rUVIgq kImqF sFBI bYTI hY. ies pIVHI df pRqIinwD pfqr iksLn isMG hY. Auh ijwQy rUVIgq kImqF df DfrxI hY AuQy Auh ividaf qoN vI korf hY. nvyN ivcfr Aus dy lfgy vI nhIN Kloey. nvyN dysL ivc af ky vI Aus dy ivcfr rUVIgq-kImqF vfly hI rihMdy hn. pRMqU Aus dI lVkI snaqI dysL ivc plI qy jvfn hoeI, Auh pfqr hY jo ividaf gRihx krn leI Auqsuk qy AuwcI ividaf dI AusfrI rfhIN akfdmk pwDr dI Xogqf hfsl krnf cfhuMdI hY. Auh isrP msLInI-iksm dI pVHfeI hI nhIN krnf cfhuMdI sgoN mnuwKI-mnoBfvF pRqI vI sMvydnsLIl hY. Auh ijwQy afpxy jLjLibaF nUM mfnqf idvfAux leI idRV hY AuQy Auh dUijaF pRqI kTor-vqIrf nhIN Dfrn krdI. Aus dy qy iksLn isMG dy ivcfrF ivc jLmIn asmfn df Prk hY qF vI Auh afpxIaF BfvnfvF qy ivcfrF nUM qrksMgq qy TMZy idl nfl pysL krdI hY. ijwQy Auh smJdI hY ik Auhdy ivcfrF nUM ikqy afpxI mfqf rfhIN, ikqy rUpf qy ikqy ipqf rUpI Ausqfd gursLrn rfhIN pysL krdI hY. lyKk ny ies pfqr nUM bVI hI smJdfrI vrqidaF Aus dy kudrqI-vrqfry ivc Ausfiraf hY. lyKk df mMqv purfqn qy nvIn pIVHI dI twkr nUM drsf ky rUVIgq ivcfrF Aupr pRgqIvfdI ivcfrF dI ijq nUM drsfxf hY. lyKk ny rvfieqI phuMc anusfr nvIn pIVHI nUM aYvyN hI Auwcf bxfky pysL nhIN kIqf sgoN Ausdf Bfv nvIn ivcfrF dI rOsLnI ivc agFh vDU iKaflF dI mhfnqf drsfxf hY. ieh ijq asl ivc nvIn ivcfrF dI hY nf ik nvyN muMzy kuVIaF dI ijwq. aMimRqf srmfeydfrI mulk dIaF gYr-vfjb kImqF ivc DwsI hoeI nhIN idKfeI geI sgoN Auh afpxy lKsL dI pRfpqI leI hr kdm bVI smJdfrI qy slIky nfl cuwkdI hY. loV pYx qy afpxy suihrd pfqrF dI Xog agvfeI vI krdI hY. lyKk ies vrqfry nUM drsfx ivc sPLl irhf hY. lyKk dI isLlpkfrI bVI vDIaf hY. khfxI nUM pysL krn leI plft nUM bhuqf guMJldfr nhIN bxfieaf. bVy hI QoVy pfqrF nfl kMm sfiraf igaf hY. hr pfqr afpxy afp ivc inpuMn hY. GtnfvF vI sMglI-bDqf dy inXm anusfr kudrqI rOa ivc iPt ho jFdIaF hn. ikqy vI ieh rVkdf nhIN ik lyKk iDMgo-jorI iksy Gtnf nUM qroV-mroV irhf hovy. pfqr AusfrI krn ivc lyKk ny mfniskqf dI toh pfAuNidaF pfqr nUM ivksdf idKfieaf hY. pfqr afpxf kfrj krdy hn. smyN smyN pirvriqq pRsiQqIaF anusfr bdldy hn. iswky vFg ikqy vI jMm ky nhIN iKloey. vfrqflfp bVI ZukvIN, srl qy mOky anusfr vrqI geI hY. pfqrF dy mUMhoN Ausy qrHF dy hI bol khfey gey hn jo AuhnF suBfvF anusfr loVINdy hn. sLYlI bVI sfdI qy suMdr vrqI geI hY. ieMj lgdf hY ijvyN afp muhfrI inkl rhI hovy. ikqy vI ivdvqf vflf jLor idKfeI nhIN dy irhf. sB qoN ivsysL gl ieh hY ik pfTk pVHdf pVHdf awkdf nhIN. rOickqf ies nfvl dI ijMd-jfn hY. rOickqf pYdf krn ivc srlqf vzf rol adf krdI hY. Auqsukqf qy agHFh kI hovygf, nfvl dI rIVH dI hwzI hn ijs ivc ieh gux hox Ausdy pfTk lyKk nUM hrmn ipRXqf bKsL idMdy hn. AulJIaF sFJF vI ipafr dy ivsLy nUM hI afpxI lpyt ivc lYYNdf hY. pRMqU ieh ipafr jgIrdfrI-rucIaF vflf ipafr nhIN sgoN ieh pRIvriqq pRsiQqIaF ivc nvyN rUp ivtFdf qy nvyN idshwdy AulIkdf hY. nfvl ivc ivsiqrq jIvn dy anykF-pwKF nUM icqiraf jf skdf hY. ipafr sQfeI Bfv vflf ivsLf hY. ipafr suMdr hY. iesqoN ibnF suMdr-suhj irsLiqaF dI klpnf hI nhIN kIqI jf skdI pRMqU ieh ipafr pRIvriqq hflqF ivc iBMn iBMn rUp vtfAuNdf hY. ies nfvl ivc lyKk ny ipafr dy sQfeI Bfv nUM nvIaF pRsiQqIaF ivc bdlidaF idKf ky inroeI-syD pRdfn kIqI hY. nfvlkfr iksy mksd nUM lY ky nfvl dI rcnf krdf hY. ies nfvl ivc lyKk ny ipafr sMbMDI smfjk prvfngI dI apRfpqI kfrx AulJIaF sFJF dI kQf CohI hY. muK pfqr kulvMq muhwbq dI isLwdq BrI pIV lY ky afpxI mF dy vcnF nUM pflidaF afpxy pivwqr ipafr nUM kurbfn kr idMdI hY. iek pfsy Aus dy pRymI dIaF qVp-BrpUr XfdF hn qy dUjy pfsy prnfey gey pqI nfl asFvy ipafr dIaF AulJIaF qxIaF hn. ies qxfAu BrpUr ijLMdgI coN afKr Cutkfrf kflj ivc nvyN sfQI nfl jIvn-sFJ apxf ky ijLMdgI dI nvIN sLurUafq nfl pfieaf jFdf hY. vfsqivkqf ieh hY ik lyKk dy ihrdy ivc BfrqI sMsikRqI ivc kuVIaF nfl ho rhI vDIkI dI ihrdy vyDk pIVf df aihsfs smoieaf hoieaf hY. ies aihsfs nUM hI nfvlkfr ny icqiraf hY. nfvlkfr ny ies duKI Bry jIvn dI qfxI sulJf ky ihrdy rUpI qVp nUM mwTf krky suKfqmk-aihsfsF dI pUrqI kIqI hY. drasl lyKk agFh-vDU qy afsLfvfdI ivcfrF df DfrnI hY. ies leI kudrqI hY ik Auh smfj dy iksy vI vrg nfl ho rhI vDIkI nUM sihx nhIN kr skdf. nfvl ivc pRgtfey ivcfrF coN QF pur QF Aus dy ivcfrF dI Jlk imldI hY. ies leI hwQlf nfvl sMrcnf dy nfl vsqU pwKoN vI sPl nfvl hY. rUpvfdI aflockF df qF ivcfr hY ik sfihqkqf lyKkF dIaF sLbd-jugqF qy, AunHF aMdr luky arQF ivc ivdmfn huMdI hY. AunHF df ieh ivcfr iek pfsV hy ky isrP sfihq dI pysLkfrI Bfv klfqmkqf qk sImq hY. pRMqU sfihq kyvl suhjfqmk rcnf df hI nF nhIN sgoN ies dI syD-idRsLtI df nF vI hY jo pfTkF ivc iek nvIN cyqnf jgfAuNdI hY. ies nfvl ivc pfqr kulvMq afpxy ipafr nUM BfrqI smfjk kdrF-kImqF anusfr aprvfngI krky qy kuJ mmqfrUpI vihx ivc vih ky kurbfnI krdI hY pr qF vI Aus dI acyq avsQf Aus nUM inkfrn qoN vI ienkfrI rihMdI hY. Auh iek qF afpxy ipafr nUM svY cyqnf coN ivsfrnf nf cfhuMdI hox krky sMqfp BogdI hY qy dUjy pfsy mF dI mmqf nfl BrI hoeI Ausdy svY nUM duwK nf dyx dI siQqI ivc sfrf mfnsk boJ afp hI JldI hY. qIjy nvyN bxy pqI df mfnsk-cOKty ivc iPt hox leI vI bycYn hY ijs coN asPl rihx ipCoN hI Auh nvyN rfh apnfAux leI AudmsLIl huMdI hY. lyKk ny ieh sfrf ibrqFq isrj ky pfTkF dy mnF ivc pRsiQqIaF ivc AulJIaF qy sMkt-gRsq lVkIaF leI nvIn cyqnf jgfAux df cfrf kIqf hY. qfqprj ieh hY ik BfsLf rfhIN isrjI geI isLlpkfrqf hI sfihq nhIN, BfsLf rfhIN isrijaf suhj hI iekwlf sfihq nhIN, ijwnf icr ieh nvIN cyqnf jgfAux vl ruicq nf hovy. nfvlkfr ny dono hI kfrj kIqy hn. nfvl pfTkF ivc Auqsukqf jgfAuNdf hY. ieh Auqsukqf XQfrQk GtnfvF, kfrjF, kfrxF qy pRqIkrmF qy aDfrq hY. ies leI hQlf nfvl isLlp pwKoN qy vsqU pwKoN sPlqf dI hfmI Brdf hY. myry kihx df Bfv ieh nhIN ik ies nfvl ivc sfry gux hI hn. ies nfvl dI sImf afpxy vsqU-ivsLysL dI iek sImf hY. nfvl ivc isrP iek khfxI hI nhIN suxfeI jFdI sgoN nfvl ivc ivsLfl jIvn dIaF gihrfeIaF vI drsfeIaF jFdIaF hn. pr ieh khfxI qy ivsLy dI hwd ivc rih ky hI ivsLysL dfrsLink-itpxIaF kIqIaF jf skdIaF hn. svrn pRIq df ieh qIjf nfvl hY. pihlf nfvl pRIq khfxI hox krky ijafdf qr rumFs dy duafly GuMimaf qy jIvn dIaF gihrfeIaF ivc nf jf sikaf. dUjy nfvl ivc Ausny purfqn qy nvIN pIVHI dI twkr nUM ipafr dy sMdrB ivc rwK ky ivcfiraf hY. nfvl ivc Auh awgy viDaf hY. ies nfvl ivc keI QF Ausny jIvn-sMbMDI dfrsLink-itwpxIaF kIqIaF hn ijhVIaF Aus dy jIvn-ivcfrDfrf dIaF pRqIk hn. pRMqU ajy nfvlkfr ny jIvn df bhu-pwKI igafn anuBv qy ivsLfl KyqrF qy nvIn jugqF nUM Kojxf hY. nfvlkfr suihrd hY qy agHF vDx leI sMGrsL-sLIl vI. afs hY ik Auh nfvlkfrI ivc nvIaF pYVF sQfpq krn ivc awgy vDygf. qy sUjLI roNdI rhI (kYlfsLpurI): kYlfsLpurI ny kfm-sMbMiDq inbMDF dy rUp ivc byaMq rcnf kIqI hY qy Aus dI aihmIaq ies Kyqr ivc ijLafdf cmkI hY. ies qoN ielfvf Aus ny prvfsI jIvn nfl sMbMiDq smfjk smwisafvF nUM vI afpxy aiDaYn-Gyry ivc ilaFdf hY. nfvl dy Kyqr ivc vI Xogdfn Gt vz-muwlf nhIN. Aus ny do nfvl qy do nfvilt pMjfbI sMsfr nUM Bytf kIqy hn. aMqrfl-aiDaYn dy Gyry ivc Aus df nfvl qy sUjI roNdI rhI afAuNdf hY. ies nfvl ivc Aus dI glp-sLYlI iewnI rOick hY ik Aus nUM pVHn bYTf pfTk Kqm krky hI sfh lvygf. iksy lyKk dI rcnf jy pfTk nUM iewnI igRPq ivc jkV lYNdI hY qy sMvydnf nUM JMjoVdI hY qF inrsMdyh ikhf jf skdf hY ik Aus kol glp-sMrcnf df puKq-cOKtf mOjUd hY. Ausdy nfvlF dI ijMd-jfn isrP rOickqf krky hI nhIN sgoN Aus ivc pysL smwisafvF vI bVIaF dIrG qy jitl hn. brqfnvI ricq nfvlF ivc brqfnvI sMdrBF dI rfjnIqk, smfjk, siBafcfrk qy afrQk smwisafvF qF pysL hoeIaF hn pRMqU GrF dI qih aMdr lukIaF aYsIaF invyklIaF pRsiQqIaF vI hn jo Gr-sMklp nUM qoV rhIaF hn. kYlfsLpurI ienF pRsiQqIaF nUM hI afpxy hwQ ivc lYNdI hY. Gr iek mMdr hY pRMqU ieh mMdr vI nrkF qy BUq-cVylF df awzf bx jFdf hY jy Gr ivc sFJf ipafr pnpx dI bjfey byruKIaF, byhurmqIaF qy vKrypn vrgy sMqfp pYdf ho jfx. pMjfbI siBafcfr iek amIr siBafcfr hY. ies dIaF jVHF prvfr-pRbMD ivc bwJIaF hoeIaF hn. prdysF ivc afky vI ies pRbMD ny sfzf sfQ idwqf hY qy pMjfbIaF ny ies pRbMD dy afsry prvfsI mulkF ivc afpxy pYr jmfey hn. pRMqU pwCmI siBafcfr dIaF krUr kdrF/kImqF ny afpxf pRBfv ivsLysL krky sfzI nOjvfn pIVHI qy pfieaf hY. nfl nfl sfzy siBafcfr dIaF kuJ aYsIaF amfnvI kImqF vI hn jo eyQy dy siBafcfr ivc rih ky afpxf rMg bKyr rhIaF hn. kYlfsLpurI df nfvl qy sUjLI roNdI rhI Auprokq aMikq kdrF-kImqF qy pwCmI kImqF rly-imly rUp ivc pysL hoeIaF hn. nfvl dI kQf, somf qy Aus dy pqI dI suKfvIN-suDrI qy ivkfs BrpUr ijLMdgI dI dfsqfn duafly GuMmdI hY. somf ies nfvl qy CfeI rhI hY aqy Auh Klnfiekf dy rUp ivc pysL hoeI hY. drasl AuNJ somF pihlF Klnfiekf nhIN sI sgoN hOlI hOlI ies pfsy nUM pirvrq hoeI hY. somf afpxy pihly jIvn ivc BfrqI-kdrF-kImqF dI pflk, afpxI sws dI byhwd iejLq krn vflI qy Gr ivc vDIaf slIky krky iejLwq vflI iesqRI smJI jFdI sI. Auh afpxI sws dy pYrIN hwQ lfAuNdI qy purfqn rvfieqI iksm df siqkfr vI krdI sI. iewQoN qk jdoN Auh keI sflF bfad vlfieq rih ky vfps jFdI hY qF Auh pihloN vFg hI afpxI sws qy shury pRqI siqkfr-Bfvnf rKdI hY. somf ny afpxI pqnI nfl iml-jul ky lgn nfl kMm ivc hQ vtfieaf hY. nfl nfl AunHF ny rihx-sihx df qOr-qrIkf pMjfbI lokF qoN invykly iksm df bxf ilaf hY qy afpxy BfeIcfry ivc rcxy-imcxy qoN ivqryk df rsqf apxf ilaf hY. somf aMgryjI BfsLf (ivgVy rUp dI), siBafcfr dy qOr qrIikaF nfl lYs hY qy pMjfbI siBafcfr dIaF kuJ GsIaF-ipwtIaF rvfieqF nUM vI pfl rhI hY. Auh cfhuMdI hY ik Auhdy lVky df ivafh afpxI nnfx dy lVky qoN pihlF ho jfvy nhIN qF Aus df sLrIky ivc nwk kwitaf jfvygf pRMqU jdoN sUjLI (AuhdI nUMh) Gr ivc af jFdI hY qF Auh Auhdy suhwpx qoN pRBfvq ho ky mfnsk-sMquln Koh bYTdI hY qy Auh AuhnUM qfVnf krn lg jFdI hY ik qUM iswDy sfdy kpVy pfieaf kr afsqInF vfly jMpr. ieh JMb-JfV qoN ielfvf Auh sUjLI dI mfniskqf nUM hr vyly Tys phuMcfAux dI koisLsL krdI hY. Aus nUM gMdy Gr dI kuVI, GrylU kMm kfj qoN korI kih ky Aus nUM iqRskfrdI hY. AusnUM koeI kMm nhIN krn idMdI mqF ikqy Auh dI isafxp qy akl df Auhdy puwqr (bObI) nUM pqf nf lwg jfvy. afpxy ies ihkfrq Bry vqIry df sMcfr afpxy pqI aqy ivsLysL krky afpxy puwqr ivc pUrI qrHF kr idMdI hY. ies dy bfvjLUd sUjLI df vqIrf afpxy bObI pRqI iblkul nhIN bdldf ijvyN Aus dI mfnisk-cyqnf afpxI sws dI sfjLsL nUM pUrI qrHF smJx dy smrQ ho geI sI. mF dIaF inq nvIaF sLkfieqF qy byloVy roxy-Doxy ny bObI dI mfniskqf nUM pUrI qrHF jkV ilaf sI. sUjLI dI mfniskqf KwKVIaF KwKVIaF ho cuwkI sI. sUjLI dIaF mfnisk-BfvF nUM jLbfn idMdI hoeI nfvlkfrf ilKdI hY: sUjI nUM ieMj aihsfs hox lgf ijvyN Auh kFsntrysLn kYNp ivc kYdI hovy. Auhdy ichry qoN muskfx Auwz geI. rMg jLrd ho igaf. nf Auh soc skdI sI, nf kuJ kihx dI hwkdfr sI. kYlfsLpurI pfqrF dI mfniskqf Prolx dy nfl nfl Auhdy mn ivc pnpdy jjLibaF dI vI pUrI Cfx-bIx krdI hY: Ausdf jIa kIqf Auh Auwz ky mF ipAu dy gl jf lwgy, ijnHF nUM AuhdI sws gMdgI dy kIVy, anpVH aqy cOlF qy plx vfly gurby kihMdI sI AunHF dy Gr ivc mMmqf dI ikMnI amIrI sI ijhVI amIr aqy TfTbfT rihx vfilaF ny Koh ky AuhnUM iglfnI, BuwK aqy inrfdrI dI aijhI Kwz ivc suiwtaf ijwQy koeI iek bMdf vI Auhdy nfl gwl krn nUM iqafr nhIN sI. ies nfvl ivc sLUjLI dy cirqr nfloN somF df cirqr hfvI irhf. drasl lyKkf ny ies gwl nUM AuBfrn dI koisLsL kIqI hY ik ieho ijhy ikrdfr ZfhU rucIaF nUM pflx ihq prvfr-pRxflI nUM ikvyN qbfh krdy hn. ies nfvlI kQf ivc nfvlkfrf ny ijwQy somf dy ikrdfr nUM AuGfV ky pysL kIqf hY AuQy sUjLI qy bObI dy pRspr qkrfr nUM nf hI mfnsk-cyqnf qy nf hI sMbfdfqmk-ivDI rfhIN AuGfiVaf hY. ieh gwl pfTkF qy Cwz idqI geI hY. AuNj ijwQy vI nfvlkfrf ny vfqfvrx icqiraf hY pRBfv pYdf kIqf hY. Auh sMbfd nUM vI iewnI bfrIkI nfl icqrdI hY ik glbfqI-aMdfjL dI hU-b-hU qsvIr pysL ho jFdI hY. Aus dI Kfs ivsLysLqf ieh hY ik Auh pfqr dy zIl zOl nUM bVy hI pRBfvkfrI sLbdF ivc ies qrHF AulIkdI hY ik pfqr df ichrf-mohrf pfTkF dIaF awKF sfhmxy GuMmx lg jFdf hY: igwTxI somF df cOVf BrvF ichrf, motf ijhf nwk, glHF dI hwzI AucyrI, ijs nfl Auhdf nwk hor vI ijLafdf cOVyrf lwgdf hY, BrvyN drfvV hoT aqy Aucyry mwQy qoN iKwHc ky iswdy cIr nfl ipwCy vfhy hoey vflF df kwsvF-PwbvF jUVf --bVI idRV suBfa-----. lyKkf ieh kihx ivc pUrI qrHF sPl rhI hY ik sfzIaF kdrF/kImqF dy kuJ aYsy sMklp sfzy ijLhnF ivc icpkI bYTy hn ik cMgy Bly amIr siBafcfr nUM vI ies kdr plIq kr rhy hn ik vsdy-rsdy Gr dI sLFqI hI Kqm ho jFdI hY. lyKkf kol pUrI glp-sLkqI mOjUd hY. inrsMdyh Ausny brqfnvI nfvlI-Kyqr ivc afpxy pYr mjLbUq kIqy hn. BfvyN asIN aiDaYn hyT idRsLtIgocr kIqy gey sfry nfvlF pRqI pRfpqIaF/apRfpqIaF dI rfey pysL kIqI hY iPr vI jFidaF jFidaF hr iek nfvlkfr df smuwcf-isrjq pRBfv pysL krky prcy dy aMq vl puwjdy hF. svrn cMdn dI ivsLysL pRfpqI brqfnvI pMjfbI smfj dIaF smwisafvF dI bhu-pfsfrI qy bhu-arQI qsvIr pysL krdI hY. Aus dI pRfpqI afAux vfly smyN ivc ieiqhfsk-dsqfvyjL vjoN svIkfrI jfvygI BfvyN ies ivc Xogqf pfAux vfly kuJ pwK aDUry rih gey hn. drsLn isMG DIr ny vIhvIN sdI ivc arD-jgIrI qy sfmMqI rucIaF dI BfrqI pMjfbI smfj qy zUMGI Cfp CzI hY qy siBafcfrk pfsfrF dI zUMGI jfxkfrI idwqI hY. iesdy nfl nfl AusdI cyqnf-pRvfh-sLYlI ny zUMGf pRBfv Cwizaf hY. rGbIr ZMz ny mfrksI ivcfrDfrf dy nfl nfl mfnv-vfdI qy BfrqI kdrF-kImqF nUM pysL krky afpxI ivlwKxqf ivc hor vfDf kIqf hY. svrnpRIq ny nfvlI rcnf ivc gTn-bwDqf qy sMglI-bwDqf pRqI ivsLysL muhfrq nfl kIl ky hor ivsLfl qy zUMGy igafn nUM glpI-ibrqFq ivc pysL krn leI rfh cOryVf kIqf hY. kYlfsLpurI ny prvfr pRbMD dIaF aMdrlIaF rucIaF/kurucIaF qy aOrq dI gfQf nUM pUrI isLwdq nfl ibafn krky nfrI sMvydnf nUM jLubfn dy ky brqfnvI nfvl dIaF hwdF ivsiqRq kIqIaF hn. inrsMdyh Auprokq nfvlkfrF ny brqfnvI pMjfbI glp sfihq ivc vfDf qF kIqf hI hY aqy BfrqI pMjfbI mUlDfrF nUM vI arQ-BrpUrqf bKsLI hY. |
hor vyKo:
brqfnvI
pMjfbI nfvl iek aflocnfqmk aiDaYn
(1990-1996)
zf: pRIqm isMG kYNbo
© likhari: Punjabi Likhari Forum-2001-2003