| |
dosqo! jrnYl isMG dIaF hux
XfdF hI ipwCy rih geIaF hn.
vIhvIN sdI df Auh mhfn Putbflr sI qy vIhvIN sdI
dy nfl hI Auh Kyz jgq nUM alivdf kih igaf. akqUbr
2000 dy idn sn. pnfm dy KuwlHy KyqF ivc Putbfl dy
jrnYl df sLrDFjlI smfgm ho irhf sI. dUroN nyiVEN
afey Kyz-pRymI Putbfl dy pYgLMbr nUM sLrDf dy
Puwl Byt kr rhy sn. asIN amrdIp kflj mukMdpur qoN
ividafrQIaF dI bws lY ky cwly sF. pnfm dI jUh ivc
sog Cfieaf hoieaf sI. JoinaF dy vwZ AuWjVy, Dwup
roxhfkI qy pOx hfAuky lYNdI lwgdI sI. pMCI ivrlfp
krdy jfpdy sn. ipMz dIaF bIhIaF vYx pf rhIaF sn.
dunIaF Br ivc pnfm df nF DMumf dyx vflf dlF df
mohrI jFdI vfr df prnfm kr igaf sI.
pihlF asIN Aus Gr nUM isjdf kIqf jIhdI iewt-iewt
qy kVI-kVI nfl jrnYl isMG dI sFJ sI. AuQy AuhdIaF
Kyz-insLfnIaF AuWjVIaF peIaF sn ijnHF nfl anykF
XfdF juVIaF hoeIaF sn. kdy Aus Gr ivc rOxkF dI
cihl-pihl huMdI sI pr hux vIrfnIaF df mfqm sI. Gr
dy kMDF-kooTy idl ZfhI bYTy prqIq ho rhy sn. Gr
nUM jFdI BIVI glI ijvyN hwQ joVI kih rhI sI, jfx
vflf qF clf igaf, vyKxf ikqy qusIN vI rfh nf Buwl
jfxf[[[.
bfhr KuwlHI jgHf pMzfl ivc jrnYl isMG dI afqimk
sLFqI leI smUhk ardfs kIqI jfxI sI. bulfry jrnYl
isMG nUM sLrDFjlIaF Byt kr rhy sn. sMgq nUM keI
nvIaF gwlF df pqf lwg irhf sI. clfxf kr gey joDy
iKzfrI dI mhfnqf hor Aujfgr ho rhI sI qy AuhdI
ZuwkvIN Xfdgfr bxfAux dy suJfa idwqy jf rhy sn.
Aus ny do sfl eysLIan afl stfr tIm dI
|

jrnYl isMG rfsLtrpqI
kolLoN ienfm prfpq krdy hoey.
|
jrnYlI kIqI
sI. aijhI tIm ieko vfr bxI sI. eysLIaf mhFdIp df Auh
ieko-iek iKzfrI sI ijs nUM ieh mfx imilaf sI. iqMn sfl
Auh BfrqI Putbfl tIm df kpqfn irhf sI. 1960 ivc Auh ivsLv
tIm df sYNtr Puwl bYk cuixaf igaf sI. eysLIaf dI DrqI qoN
ieh mfx iekwly pMjfb dy iKzfrI nUM hI imilaf sI.
1967 ivc kuaflflMpur dy mrdykf tUrnfmYNt smyN kul dunIaF
dI Putbfl sMsQf PIPf dy pRDfn sr stYnly rfAUjL ny eysLIaf
dy Kyz aiDkfrIaF nUM ikhf sI, "quhfzy pfs jrnYl isMG
aYsf iKzfrI hY ijhVf dunIaF dI iksy tIm ivc vI cuxy jfx
dy Xog hY."
jdoN Auh aPLrIkI dysLF ivc Kyizaf qF aPLrIknF ny AuhnUM
isMGf sLIbf aQvf isMG sLyr kih ky vizafieaf sI. ds sfl
Auh eysLIaf df sB qoN qkVf iKzfrI irhf. ijMny sfl Auh
klkwqy dI mohn bfgfn klwb ivc Kyizaf AuhnUM pYsy vI sB
qoN vwD imly qy prsMsf vI sB qoN vwD. sLfied hI koeI
bMgflI aijhf hovy ijhVf jrnYl isMG dy nF qoN vfkPL nf
hovy.
 ikwQy
jfieMgf iKzfrIaf Bwj ky,
ipwCy lwigaf pMjfbI sLyr.
kihMdy Puwt qy bfl df bfdsLfh,
lYNdf jf ky plF ivwc Gyr.
vwzy-vwzy vI Es qoN kMb dy,
aYsf jugqI qy aYsf dlyr.
kdI-kdI jrnYl isMG jMmdy,
sfry jwg ivwc jFdy JMzI Pyr.
-ikrpfl isMG pMnUM
|
jrnYl isMG
horF df ipwCf huisLafrpur dy ipMz mujfrf zINgrIaF
df sI. coaF dy sqfey Auhdy bfby bfr ivc jf afbfd
hoey. lfielpur dy cwk nMbr 272 ivc jrnYl isMG df
jnm 1933-34 ivc hoieaf pr kfgjLF ivc Aus dI jnm
qfrIK 20 PrvrI 1936 ilKI hoeI hY. aMgryjLF dy rfj
smyN bfr dy POjI afbfdkfrF ivc 'jrnYl' cotI df nF
sI qy ieho nF iZwloN prvfr ny afpxy bwcy df
rwiKaf. AudoN Auhdy mfipaF ny sMBv hY AuhnUM POj
df jrnYl icqivaf hovy pr kudrq ny AuhnUM Putbfl
df jrnYl bxfieaf. Auh CyvIN ivc pVHdf sI jdoN
dysL dI vMz hoeI. jrnYl isMG dI mfsI df lVkf POj
ivc sI. Auhny prvfr nUM DfVvIaF dI mfr ivcoN kwZ
ky sLrlI kYNp ivc ilaFdf. POjI dsqy dI rKvflI ivc
aOrqF qy bwcy vfps 'vqn' Byj idwqy. trWkF Auqy
qrpflF pf ky aOrqF nUM lkoieaf hoieaf sI. keI
QfeIN trwkF Auqy golIaF cwlIaF. inwkf jrnYl qrpfl
dIaF ivrlF QfxI bfhr vyKdf qy jLnfnIaF AuhnUM
bfhoN PV ky BuMjy ibTfAuNdIaF. bfhr awg sI, lhU
sI qy lfhOr jl irhf sI. aKLIr Auh aMimRqsr phuMcy
qy mfl gwzI Auqy cVH ky afpxy purfxy ipMz puwjy.
jrnYl isMG mfipaF dy afAux qk sLrIkF kol irhf.
AuhnF nUM gVHsLMkr lfgy pnfm ivc jLmIn alft hoeI
qy jIvn nvyN isirEN sLurU hoieaf.
jrnYl
isMG gOrimMt hfeI skUl gVsLMkr ivc pVHn lwgf.
1952 ivc Auhny mYitRk kIqI qy afrIaf kflj
nvFsLihr dfKl hoieaf. do sfl ipwCoN Aus nUM sRI
gurU goibMd isMG KLflsf kflj mfihlpur vfly lY
gey. AuQoN dy ipRMsIpl hrBjn isMG KyzF dy afsLk
sn. mfihlpur Putbfl df gVH bx cuwkf sI. cfr sfl
Auh mfihlpur kflj dI tIm ivc Kyizaf qy
|
cfry sfl
AuhnF dI tIm ny pMjfb XUnIvristI dI Putbfl cYNpIanisLp
ijwqI. iqMn sfl Auh pMjfb XUnIvristI dI tIm ivc Kyizaf.
kflj ivc pVHidaF hI Auh KLflsf sporitMg klwb df mYNbr bx
ky pfiksqfn Kyzx igaf. 1957 ivc zI[ sI[ aYWm[ tUrnfmYNt
KyzidaF Auh rfjsQfn klwb dy mfrvfVIaF nUM jwc igaf qy
AuhnF ny AuhnUM pMjfb qoN puwt ilaf. 1958 df sfl Auh
rfjsQfn klwb vwloN Kyizaf. 1959 ivc Auhny klkwqy dy
msLhUr klwb mohn bfgfn ivc bdlI krvf leI qy lgBg ds sfl
Ausy klwb vwloN Kyizaf. mohn bfgfn df Auh mihbUb iKzfrI
sI qy klwb vfly AuhnUM hwQIN CfvF krdy sn. ijnHF idnF `c
jLmIn df Bfa hjLfr do hjLfr rupey nUM eykV huMdf sI mohn
bfgfn vfly jrnYl isMG nUM ds hjLfr rupey sflfnf PIs idMdy
sn. Putbfl dI kmfeI nfl jrnYl isMG ny vIh Kyq hor KrId
ley sn ijnHF `c Auhny KLud KyqI vI kIqI.
| jrnYl isMG
dsdf huMdf sI ik bMgflI Putbfl dI Kyz dy dIvfny
sn. Auh Putbfl dy iKzfrIaF dI coKI kdr krdy sn.
jrnYl isMG bysLwk afpxy jUVy kr ky klkwqy dy
mYdfnF ivc vwKrf qy Eprf hox df prBfv idMdf sI pr
Auh hmysLF bMgflIaF df hIro bixaf irhf. 1960 ivc
jrnYl isMG rom dIaF ElMipk KyzF ivc Bfg lYx igaf.
Bfrq dI tIm bysLwk hfr geI pr jrnYl isMG dI Kyz,
pfrKUaF nUM eynI psMd afeI ik AuhnF ny Aus nUM
vrlz eIlYvn df sYNtr Puwl-bYk cuixaf. 1962 dIaF
eyisLafeI KyzF jkfrqf ivc hoeIaF sn. AuQy
QfeIlYNz ivruwD KyzidaF Auhdy isr ivc swt lwg
geI. jLKLm isAUx leI awT qopy
lwgy. cOQy idn vIqnfm ivruwD Kyzxf sI. zfktr ny
jrnYl isMG nUM Kyzx df irsk lYx qoN mnHF kIqf pr
sfQI iKzfrI idl nhIN sI Dr rhy. aKLIr mOky dI
njLfkq nUM vyKidaF Auh mYdfn ivc Auqiraf. Puwl
bYk leI isr nfl Kyzxf keI vfr jLrUrI ho jFdf hY.
isr jLKLmI sI, ies leI Auh sYNtr Pfrvrz Kyizaf.
awgy KyzidaF Auhny pihlf gol kIqf qy Bfrq dI tIm
PLfeInl ivc puwj geI. aMqm mYc dwKxI korIaf nfl
sI. dwKxI korIaf isr jyqU gol vI jrnYl isMG ny hI
kIqf qy Bfrq eysLIaf df cYNpIan bx igaf.
|

lwK vfrI DuMmF kyrdf, sI
awKIN izwTf Plk ny
vI plkF AuWqy cuwikaf, hr vfrI AusnUM Klk ny
-ikrpfl isMG pMnUM
|
1964 dy
mrdykf kwp smyN BfrqI Puwtbfl tIm PLfeInl mYc KyzI. AuQy
jrnYl isMG dI Kyz bhuq slfhI geI. AuhdI ikwk ivc jLor sI
qy imQy itkfxy `qy pucfAux dI KLUbI sI. sB qoN vwzI isPLq
ieh ik AuhdI Kyz ivc aMqF df svY-kfbU sI. musLkl dIaF
GVIaF ivc vI Auh ihMmq nhIN sI hfrdf qy idmfgLI cyqnqf
nhIN sI gvfAuNdf. Aus sfl Bfrq srkfr ny AuhnUM arjnf
avfrz nfl snmfinaf. 1962 ivc Aus nUM Bfrq df srboqm
iKzfrI mMinaf igaf sI. 1965, 66 qy 67 ivc Auh BfrqI
Pwutbfl tImF df kpqfn irhf. 1966 qy 67 ivc Aus nUM
eysLIan afl stfr tIm dI agvfeI sONpI geI. 1968 ivc iek
mwsl iKwcy jfx kfrn Auh mohn bfgfn qoN irtfier hoieaf qy
pMjfb srkfr dy Kyz ivBfg dI nOkrI kr leI. Auhdy pMjfb ivc
afAux dI dyr sI ik pMjfb Puwtbfl dI nYsLnl cYNpIanisLp
ijwqx lwgf. AuhnIN idnIN Kyz-pwqrkfr qilafr KLF ny itwpxI
kIqI sI ik awgy pMjfbI iKzfrI hfkI qy aQlYitks ivc qkVy
sn, hux jrnYl isMG dy pMjfb `c cly jfx nfl Puwtbfl dI vI
KLYr nhIN.
 arjnf
avfrz nUM hY mwQy lfieaf Es ny
bOzI-buwDI bl dy hY nflL kmfieaf Es ny
-ikrpfl isMG pMnUM
|
jrnYl isMG dy
suBfa ivc bVI hlImI sI aqy gwlF bfqF ivc rs qy
afvfjL ivc imTfs sI. Auh bhuq DImf boldf sI.
kxk-vMnf rMg, TozI Auqy dfVHI, swjI gwlH Auqy
iql, awKF dy koey lfl qy sMGxy Brvwty Auhdf
muhFdrf sI. muwCF BfvyN CotIaF sn pr sI sMGxIaF.
Bfrq ivc KyzF dy nIvyN imafr df AuhnUM idlI aPsos
sI. iekyrF gwlF bfqF kridaF Auhny sih-suBfa ikhf
sI, "KyzF sfzy dysL ivc nf hox brfbr hn.
KyzF nUM asIN ijLMdgI df aMg nhIN smJ rhy. sfzy
bhuqy nOjuafnF ivc juafnI vflI koeI gwl nhIN ids
rhI. kroVF dI igxqI nUM asIN kI krnf hY jy igafrF
iKzfrI hI pUry nf hox? ijhVy cMd iek juafn Kyz vI
rhy hn AuhnF `coN bhuiqaF dI Kyz ipwCy luky iCpy
rfjL hn, mqlb hn. mqlb kwiZaf qy Kyz CwzI. nvyN
muMzy KyzF nUM isLwdq nfl nhIN lY rhy. Auh Kyzx
ipCoN lwgdy hn qy PYlsUPLIaF `c pihlF pY jFdy hn.
mYN jdoN qk Kyizaf nsLy dy nyVy nhIN igaf. kdy
hotlF `c zFs nhIN sI vyKy qy isnimaF `c nINd hrfm
nhIN sI kIqI. klkwqy `c myry do sLOk sn. |
iek gurduafry jfxf qy
dUjf grfAUNz. gurdvfry gurU qoN bl mMgxf qy grfAUNz `c
jLor lf ky hor jLor pYdf krnf. sKLq imhnq krnI. sKLq
imhnq df mqlb hY vwD imhnq. srIr nUM ksLt dyxf. ieAuN
inwq nvIN qfkq pYdf hoxI."
Putbfl dI mOjUdf hflq bfry puwCx `qy Auhny dwisaf sI,
"sfzy vyly Putbfl dI eynI durdsLf nhIN sI BfvyN EdoN
bfl vI msIN imldI sI. sfnUM Kyzx df eynf cfa sI ik inwky
huMidaF asIN pMj rupey `kwTy kIqy. mYN swT mIl sfeIkl clf
ky jlMDroN bfl KrId ky ilafieaf qy Pyr asIN EdoN KyzxoN
hty jdoN `nyHry `coN bfl idsxoN ht geI. hux iKzfrIaF nUM
shUlqF vI dyeIdIaF hn pr Auh Auh Pyr vI nhIN Kyz
rhy."
mYN puwiCaf sI, "eynf lMmf smF Kyzx ipwCoN kI mihsUs
krdy E?"
| Aus ny lMmf
sfh Br ky ikhf sI, "jdoN bMdf afpxI anrjI
Koh bihMdf qF gey idnF nUM qrsdf. jdoN ipClIaF
Poto vyKIdIaF hn qF purfxIaF XfdF cyqy kr ky hI
mn nUM qswlI dyeIdI hY. mYN ipMz `c KyqI df kMm
vI krvfAunF. sfzI KyqI vI Putbfl vFg eI hY. ijQoN
iksy cMgI gwl df pqf lwgdf asIN vrqoN `c
ilafAuNdy aF." 1980 dy afs
pfs hoeI mulfkfq smyN mYN afKLrI gwl puwCI sI,
"nvIN pIVHI nUM koeI slfh msLvrf, suK
sunyhf?"
Aus
ny gMBIr huMidaF ikhf sI, "myry vwloN imhnq
df sMdysL dyxf. vwzy bxn leI imhnq qoN ibnF koeI
sLfrt kwt rsqf nhIN. nvyN muMizaF nUM imhnq krnI
cfhIdI hY, adb isKxf cfhIdY. jLbq, inmrqf qy vkq
dI pfbMdI, ieh sfry gux gRihx krny cfhIdy hn.
ksrq dI BuwK rihxI cfhIdI hY. ijhVf koeI ksrq qy
aiBafs kridaF duwK-drd nfl Guldf hY AuhnUM Piqh
vI nsIb huMdI hY. iKzfrI df mn nIvF hoxf cfhIdY.
|

sux-sux soBf EsdI, nihrU sI
afieaf.
BrI sBf ivwc Es ny, af hwQ imlLfieaf.
"DMn jxyNdI mF Auh, ijs ny Auh jfieaf.
aYsf nF sMsfr ivwc, ivrly hI pfeiaf."
iKVy buwlHF coN bol ky, nihrU Purmfieaf.
-ikrpfl isMG pMnUM
|
KLflI BFzy
ivc qF kuC pY-jU, Bry nUM koeI kI BrU? ijhVy iKzfrI
hMkfrI ho jfx, nKLry krn lwg pYx, Auh bhuqI dyr nhIN
qgdy. Auh pIk Pfrm `qy phuMcx qoN pihlF hI Kur jFdy hn.
Kyz aiDkfrIaF nUM vI dPqrF ivc eI nhIN bYTy rihxf cfhIdf.
grfAUNzF ivc vI jfx dI loV hY. mYN inwkr bunYx pf ky
grfAUNz ivc jfnF qy nvyN muMizaF `c sLONk pYdf krn dI
koisLsL krdF. ipCly kuJ sflF qoN pMjfb vI Putbfl dy nksLy
Auqy afieaf hY. hux hr vfr pMjfb dy do-cfr iKzfrI nYsLnl
tIm ivc cuxy jFdy hn. ieAuN mn nUM sLFqI imldI hY ik kusL
nf kusL qF kIqf hY. mYN pMjfb ivc Putbfl Kyzx df stfeIl
bdilaf hY. awgy aMnHyvfh ikwkF mfrIaF jFdIaF sI, hux bfl
nUM afpxy kMtrol `c rwKxf isKfieaf hY. ies qrHF Kyz ivc
kuJ suDfr hoieaf hY. pr ajy hor bhuq kuJ krnf bfkI hY.
nvIN pIVHI pUrf sfQ nhIN dy rhI, AuNj tylYNt dI koeI Gft
nhIN. bws tylYNt nUM sfx cfVHn dI loV hY. nvIN pIVHI leI
mYdfn KuwlHf ipaf hY. Auh smF sMBfly, smF ajfeIN nf
guafvy ikAuNik smF iksy nUM nhIN bKsLdf. iKzfrI cMgy lokF
dI sMgq krn. dosqI AunHF nfl pfAux jo AunHF dy imsLn nUM
kfmXfb krn. mn nUM burfeIaF qoN bcf ky rwKx, pRmfqmf qoN
inAuN ky bl mMgx, Auhdy kol iksy cIjL df Gftf nhIN. ieAuN
kIiqaF hr mYdfn Piqh iml skdI hY."

jrnYl isMG qy ieMdr isMG,
Puwtbfl jgq dy do mhfn isqfry.
|
ivdf huMidaF
mYN AuhdIaF awKF ivc nIJ nfl qwikaf sI. Auh mqfbI
vFg jg rhIaF sn. AuhnF ivc josL sI, Aumfh sI qy
armfn sI. AuhnF ivc inrfsqf dy hnyHry `coN bfhr
kwZx df cfnx sI. pr kudrq df gyV aijhf bixaf ik
jrnYl isMG KLud hnHyry ivc zuwb igaf. Aus df vwzf
puwqr jgmohx Br juafnI `c sdIvI ivCoVf dy igaf.
iek nOjuafn juafeI cwl visaf. jIvn sfQx vI smyN
qoN pihlF hI pRmfqmf nUM ipafrI ho geI. AuqoVuqI
hoeIaF mOqF ny qkVy idl gurdy vfly joDy iKzfrI
nUM vI Dur aMdr qk JMb idwqf qy Auhdf ijAUNidaF
mrn ho igaf. jIvn dy afKLrI sfl Auhny
sLrfb nfl kwty ijhVy ik bhuqI dyr nhIN sn kwty jf
skdy. mrn qoN kuJ mhIny pihlF Auh afpxy kYnyzf
vwsdy ieklOqy puwqr hrsLmohx pfs cilaf igaf sI.
|
dosqF imqrF
nUM kihx vI lwg ipaf sI ik jy qusIN mYnUM mrn nhIN dyxf
qF mYnUM vI hor ijAUx `c koeI ieqrfjL nhIN. mYN bQyrIaF
BYVIaF hflqF `c KyizaF. mYN jIvFgf qy sLrfb Cwz dyvFgf.
pr ieh sB kihx dIaF gwlF sn qy kudrq nUM kuJ hor hI
mnjLUr sI. Aus ny vqn prqx leI 4 nvMbr dI hvfeI itkt buwk
krvfeI sI. 13 akqUbr 2000 nUM aijhf dOrf ipaf ik
pRfx-pMKyrU nfl hI Auzf ky lY igaf. 'eysLIaf df jrnYl'
ijhVf myry lyK df isrlyK sI ijwqF ijwqdf afKLr mOq qoN
Zih igaf. AuhdI aMqm iewCf anusfr AuhdI dyh Auhdy ipMz
pnfm ilaFdI geI. mfihlpur dy ijs mYdfn nUM Auhny muVHky
nfl isMijaf sI AuQy Aus dy aMqm drsLn krvfey gey qy pnfm
ivc dfh sMskfr kIqf igaf. ipwCy AuhdIaF XfdF hI rih geIaF
hn qy vyKxf hux ieh hY ik AuhdIaF XfdgfrF kdoN bxdIaF hn?
afpxy ivcfr sFJy krn leI
sMprk kro ikrpfl isMG pMnUM 905-458-3419,
eImyl
kirpal_pannu@yahoo.com
|